قشم، تلالو هم‌زیستی انسان و طبیعت

قشم، نخستین ژئوپارک ثبت‌شده ایران، امروز به نمادی از هم‌زیستی انسان و زمین تبدیل شده؛ جایی که معیشت مردم روستاها با صخره‌ها، دره‌ها و پدیده‌های زمین‌شناسی پیوند خورده است. در روستاهای جنوبی و مرکزی قشم از برکه‌خلف تا سلخ، طبل و سهیلی مردمی زندگی می‌کنند که طبیعت را نه منبع خام، بلکه بخشی از هویت خود می‌دانند. دره ستارگان برای آن‌ها تنها یک پدیده زمین‌شناسی نیست؛ افسانه‌ای زنده است که بر زبان مادربزرگ‌ها جریان دارد. در هر گوشه جزیره از تنگه چاهکوه تا جنگل‌های حرا می‌توان رد پای همزیستی را دید و به این باور رسید که اگر انسان به زبان زمین گوش دهد، زمین هم می‌تواند بهترین شریک او در مسیر توسعه باشد.

وقتی گردشگری به رونق معیشت می‌رسد

یونسکو تأکید دارد که ژئوپارک‌ها تنها زمانی پایدار خواهند بود که مردم محلی در مدیریت و روایت آن مشارکت داشته باشند. در قشم، این اصل به‌خوبی محقق شده است؛ راهنمایان محلی زنان و مردان آموزش‌دیده گردشگران را در میان دره‌ها و سواحل راه می‌برند و داستان زمین را با زبان فرهنگ روایت می‌کنند. پیش از شکل‌گیری ژئوپارک، اقتصاد بسیاری از روستاهای قشم وابسته به صید، دامداری و صنایع دستی محدود بود. اما امروز، با گسترش ژئوتوریسم، شکل تازه‌ای از اقتصاد بومی شکل گرفته است؛ اقتصادی که بر پایه دانش زمین‌شناسی، مهمان‌نوازی بومی و خلاقیت فرهنگی بنا شده است. در روستای برکه‌خلف، کانی، چاهو شرقی، کنارسیاه و دیگر روستاها و شهرهای قشم، خانه‌های گِلی قدیمی به اقامتگاه‌های بوم‌گردی تبدیل شده‌اند. زنان محلی با لباس‌های گلابتون‌دوزی‌شده، در کنار راهنمایی گردشگران، محصولات سنتی خود را نیز می‌فروشند. در بسیاری از نقاط قشم، زنان نقشی کلیدی در حفظ میراث فرهنگی و ترویج گردشگری مسئولانه دارند. آن‌ها با دوخت لباس‌های محلی، تهیه خوراک‌های سنتی و حتی آموزش گردشگران خارجی درباره‌ی آیین‌ها و باورهای بومی، سهمی مهم در تداوم هویت فرهنگی جزیره ایفا می‌کنند.طرح‌های توانمندسازی زنان روستایی در قالب «اکوبیزینس» یا کسب‌وکارهای بوم‌پایه، از موفق‌ترین الگوهای توسعه پایدار در منطقه بوده است. این طرح‌ها به‌ویژه در روستاهای طبل، سهیلی و لافت، زمینه‌ساز افزایش مشارکت اقتصادی زنان و تقویت سرمایه اجتماعی شده‌اند.

فرهنگ، سپر حفاظتی طبیعت

یکی از رازهای موفقیت ژئوپارک قشم، پیوند طبیعی میان باورهای فرهنگی و حفاظت محیطی است. در بسیاری از آیین‌های بومی، احترام به دریا، خاک و باد ریشه‌دار است. همین باورها سبب شده است مردم قشم در برابر تخریب محیط زیست، بی‌تفاوت نباشند.این سرمایه فرهنگی نقش مهمی در حفاظت از ژئوسایت‌ها دارد.البته این مسیر بدون چالش نیست. افزایش ورود گردشگران گاه فشار زیادی به زیرساخت‌های روستایی وارد می‌کند. کمبود آموزش‌های تخصصی در زمینه ژئوتوریسم و بازاریابی فرهنگی، از دیگر موانع رشد متوازن است که برای حفظ اعتبار جهانی ژئوپارک، برنامه‌های آموزشی مستمر برای جوانان محلی اجرا می‌شود و نظام مدیریت مشارکتی میان مردم، سازمان منطقه آزاد و مدیریت ژئوپارک در حال تقویت است.

زمین، فرهنگ، زندگی

ژئوپارک قشم تنها مجموعه‌ای از پدیده‌های زمین‌شناسی نیست؛ اینجا آزمایشگاهی زنده از تعامل انسان و طبیعت است. مردم روستاهای قشم با تکیه بر میراث فرهنگی خود، توانسته‌اند زمین را نه قربانی توسعه، بلکه همراه آن سازند. اکنون، در هر گوشه از این جزیره از تنگه چاهکوه تا جنگل‌های حرا می‌توان رد پای همین همزیستی را دید و به این باور رسید که اگر انسان به زبان زمین گوش دهد، زمین هم می‌تواند بهترین شریک او در مسیر توسعه باشد.

روزنامه صبح ساحل