تفاوت هوش در دوقلوهای همسان؛ آیا مدرسه از ژنتیک مهم‌تر است؟

تصور کنید دو کودک با چهره و DNA یکسان در دو خانه متفاوت بزرگ می‌شوند. یکی در مدرسه‌ای با معلمان الهام‌بخش درس می‌خواند، دیگری در محیطی خشک و بی‌انگیزه. سال‌ها بعد، وقتی IQ آنها سنجیده می‌شود، عددها دیگر شبیه هم نیستند.

پژوهشی تازه نشان داده است که این تفاوت تصادفی نیست. بلکه مدرسه و کیفیت آموزش می‌تواند آن‌قدر تأثیرگذار باشد که فاصلهٔ ضریب هوشی (IQ) میان دوقلوهای همسان را به اندازهٔ تفاوت میان دو غریبه برساند.

این یافته، نگاه دیرینهٔ دانشمندان به نقش ژنتیک در شکل‌گیری هوش را به چالش کشیده است. زیرا تاکنون فرض می‌شد دوقلوهای همسان، حتی اگر از هم جدا شوند، همچنان سطح مشابهی از توانایی شناختی دارند.

اما اکنون با بررسی دقیق‌تر شرایط تحصیلی این کودکان، تصویری متفاوت آشکار شده است: شاید آنچه ما «نبوغ» می‌نامیم، بیش از هر چیز، بازتاب کیفیت آموزش باشد.

در جهانی که هنوز بر سر میراث ژنتیک و پرورش بحث می‌شود، این نتیجه می‌تواند مسیر فهم ما از هوش را برای همیشه تغییر دهد.

۱. بازنگری در باور قدیمی؛ آیا ژن‌ها واقعاً تعیین‌کننده‌اند؟

دهه‌ها، پژوهش‌های ژنتیکی نشان داده بودند که ضریب هوشی (Intelligence Quotient) میان دوقلوهای همسان، حتی اگر در خانواده‌های جداگانه بزرگ شوند، به‌طور قابل توجهی مشابه است. این نتیجه به‌ظاهر ثابت می‌کرد که هوش بیشتر از ژنتیک ناشی می‌شود تا محیط.

اما گروهی از پژوهشگران علوم شناختی به رهبری جَرِد هوروات (Jared Horvath) و کیتی فَبریکَنت (Katie Fabricant) در سال ۲۰۲۵، تصمیم گرفتند داده‌های قبلی را از زاویه‌ای متفاوت تحلیل کنند. آنان متوجه شدند که در تمام پژوهش‌های پیشین، عامل «تجربهٔ تحصیلی» نادیده گرفته شده است.

هوروات و فَبریکَنت با بررسی دقیق ۸۷ جفت دوقلو که از هم جدا بزرگ شده بودند، دریافتند وقتی سطح تحصیلات و کیفیت مدارس متفاوت باشد، همبستگی ژنتیکی هوش به‌شدت کاهش می‌یابد.

درواقع، تفاوت در سال‌های آموزش، میزان انگیزش تحصیلی و سطح درک مفاهیم آموزشی می‌تواند تا ۱۵ واحد نمرهٔ IQ اختلاف ایجاد کند؛ تقریباً به اندازهٔ تفاوت میان دو فرد کاملاً بی‌ارتباط.

این یافته نشان می‌دهد که مغز انسان، حتی در ساختارهای ژنتیکی یکسان، به‌شدت وابسته به محیط آموزشی و فرصت‌های یادگیری است.

۲. آموزش؛ متغیری که همه چیز را تغییر می‌دهد

پژوهشگران با تقسیم دوقلوها به دو گروه—آنانی که تجربهٔ تحصیلی مشابه داشتند و آنانی که در مدارس بسیار متفاوتی درس خوانده بودند، به الگوی روشنی رسیدند. هرچه تفاوت سیستم آموزشی و میزان سال‌های تحصیل بیشتر بود، فاصلهٔ ضریب هوشی نیز افزایش می‌یافت.

در دوقلوهایی که یکی در مدارس مجهز با معلمان باتجربه تحصیل کرده بود و دیگری در محیط‌های کم‌کیفیت‌تر، تفاوت هوش به‌قدری زیاد بود که شباهت ژنتیکی آنها عملاً رنگ می‌باخت.

به بیان دیگر، آموزش با ایجاد شبکه‌های عصبی جدید و تقویت مسیرهای شناختی (cognitive pathways)، می‌تواند مسیر رشد مغز را بازنویسی کند. حتی اگر ژن‌ها نقشهٔ اولیهٔ ذهن را طراحی کرده باشند، این مدرسه است که نقشه را تفسیر می‌کند.

این کشف در واقع ادامهٔ روندی است که از اوایل قرن بیستم با پدیدهٔ «اثر فِلین» (Flynn Effect) شناخته می‌شود؛ یعنی افزایش پیوستهٔ میانگین IQ در نسل‌های مختلف به دلیل رشد کیفیت آموزش و تغذیه.

۳. شکستن مرز طبیعت و تربیت؛ یافته‌ای کوچک، پیامدی بزرگ

این تحقیق اگرچه روی نمونه‌ای کوچک شامل تنها ده جفت دوقلو انجام شد که واجد شرایط دقیق مقایسه بودند، اما پیام آن بسیار بزرگ‌تر است.

نتایج نشان می‌دهد حتی کوچک‌ترین تفاوت در نظام آموزشی می‌تواند اثراتی عمیق بر عملکرد شناختی بگذارد. از این منظر، هوش نه یک ویژگی ثابت، بلکه یک فرآیند پویا (dynamic process) است که در تعامل مداوم میان ژن و تجربه شکل می‌گیرد.

هوروات و فَبریکَنت در مقاله‌شان نوشتند که تفاوت‌های مشاهده‌شده آن‌قدر چشمگیر بود که از مرز تأثیرات محدود معلمان یا همکلاسی‌ها فراتر می‌رفت. این یعنی نظام آموزشی به‌عنوان یک کل—از منابع درسی گرفته تا فرهنگ یادگیری—در شکل‌گیری ظرفیت ذهنی افراد نقش دارد.

در حالی‌که مطالعات پیشین بیشتر بر وراثت تمرکز داشتند، این پژوهش بار دیگر نشان می‌دهد که هوش انسانی به همان اندازه که «به ارث می‌رسد»، «پرورش» هم می‌یابد.

۴. مرز محو میان ژن و آموزش؛ چرا تفکیک این دو دشوار است

مطالعهٔ دوقلوها همیشه ابزاری محبوب برای بررسی نقش طبیعت (nature) و تربیت (nurture) بوده است، اما همان‌طور که پژوهشگران اشاره کرده‌اند، در عمل جداسازی کامل این دو عامل تقریباً ناممکن است. حتی دوقلوهایی که در خانواده‌های متفاوت رشد می‌کنند، ممکن است در مدارس مشابه یا با سطح آموزشی نزدیک درس بخوانند و از رسانه‌ها و فرهنگ عمومی مشترکی تأثیر بگیرند.

هوروات و فَبریکَنت تأکید می‌کنند که یکی از چالش‌های بزرگ علوم شناختی، «ایزوله کردن» (isolation) تأثیرات محیطی است. زیرا ذهن انسان، مانند اکوسیستمی باز، پیوسته از محیط خود یاد می‌گیرد.

به همین دلیل، آنچه ما به‌عنوان تفاوت در IQ می‌سنجیم، در واقع ترکیبی از عوامل ژنتیکی، تحصیلی، اجتماعی و عاطفی است. آموزش تنها بخشی از این شبکهٔ پیچیده است، اما بخشی است که انسان می‌تواند آن را تغییر دهد. همین ویژگی، اهمیت نتایج این تحقیق را دوچندان می‌کند؛ زیرا نشان می‌دهد بهبود آموزش می‌تواند حتی محدودیت‌های ژنتیکی را تعدیل کند.

۵. محدودیت‌ها و ملاحظات علمی؛ چرا باید با احتیاط نتیجه گرفت

این تحقیق با وجود یافته‌های چشمگیرش، از نظر حجم نمونه محدود است. تنها ده جفت دوقلو در شرایطی بررسی شدند که تفاوت آموزشی آن‌ها به اندازه‌ای زیاد بود که بتوان نتیجه‌گیری معناداری انجام داد.

به همین علت، پژوهشگران خود تأکید کرده‌اند که نتایج باید با احتیاط تفسیر شوند. مغز انسان سامانه‌ای چندعاملی است که تحت تأثیر تغذیه، سلامت روان، وضعیت اقتصادی و حتی تعاملات اجتماعی شکل می‌گیرد.

با این حال، اهمیت این کار در طرح یک پرسش بنیادی است: آیا باید هوش را به‌جای «ویژگی ژنتیکی»، به‌عنوان «پدیده‌ای توسعه‌پذیر» (developable phenomenon) در نظر گرفت؟

هوروات و فَبریکَنت اذعان می‌کنند که این پژوهش تنها «یک آجر در دیوار درک ما از شناخت» است، اما همین آجر، می‌تواند مسیر تحقیقات بعدی را تغییر دهد. آن‌ها پیشنهاد کرده‌اند که در آینده، بررسی‌های طولی (longitudinal studies) با گروه‌های بزرگ‌تر انجام شود تا تأثیرات محیطی بر رشد شناختی دقیق‌تر روشن شود.

۶. پیامدهای فلسفی و آموزشی؛ بازتعریف هوش در قرن بیست‌ویکم

اگر یافته‌های این پژوهش را جدی بگیریم، مفهوم هوش باید از نو تعریف شود. در دیدگاه سنتی، IQ عددی بود برای مقایسهٔ توانایی‌های ذاتی، اما اکنون می‌دانیم این عدد تا اندازهٔ زیادی بازتاب فرصت‌های آموزشی و کیفیت یادگیری است.

در دنیایی که شکاف طبقاتی در آموزش همچنان عمیق است، این یافته یادآوری می‌کند که عدالت آموزشی تنها مسئله‌ای اخلاقی نیست، بلکه به معنای واقعی کلمه تعیین‌کنندهٔ ظرفیت ذهنی نسل‌هاست.

از نظر فلسفی، این کشف مرز قدیمی میان «طبیعت» و «تربیت» را بی‌معنا می‌کند. هوش نه تقدیری ژنتیکی است، نه هدیه‌ای تصادفی، بلکه فرایندی در حال تغییر است که با هر تجربهٔ تازه بازآفرینی می‌شود.

در عمل، این بدان معناست که سرمایه‌گذاری بر آموزش، به‌ویژه در سال‌های نخستین زندگی، می‌تواند به‌طور مستقیم بر توسعهٔ شناختی جامعه اثر بگذارد. تفاوت میان دو ذهن گاه به‌اندازهٔ تفاوت میان دو مدرسه است.

خلاصه

این پژوهش نشان داد که دوقلوهای همسان، اگر در مدارس متفاوتی تحصیل کنند، می‌توانند اختلاف قابل‌توجهی در ضریب هوشی داشته باشند؛ حتی تا اندازه‌ای که شباهت ژنتیکی‌شان در این زمینه از میان برود.

نتیجهٔ اصلی آن است که آموزش، به‌ویژه کیفیت تجربهٔ تحصیلی، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری توانایی شناختی دارد.

در حالی‌که ژن‌ها نقشهٔ کلی مغز را ترسیم می‌کنند، این آموزش است که مسیر نهایی آن را طراحی می‌کند.

در نتیجه، هوش انسانی نه یک ویژگی ذاتی و ثابت، بلکه نتیجهٔ تعامل زندهٔ میان ژنتیک و یادگیری است.

سؤالات رایج (FAQ)

۱. آیا دوقلوهای همسان همیشه IQ مشابهی دارند؟

خیر، این پژوهش نشان داد تفاوت در نظام آموزشی می‌تواند تفاوتی تا حدود ۱۵ نمره در IQ ایجاد کند، حتی میان دوقلوهای با DNA یکسان.

۲. نقش مدرسه در شکل‌گیری هوش چقدر است؟

تجربهٔ تحصیلی، به‌ویژه کیفیت آموزش و سال‌های تحصیل، می‌تواند مسیر رشد مغز و توانایی شناختی را به‌شدت تغییر دهد.

۳. آیا این یافته به معنای بی‌اهمیت بودن ژنتیک است؟

نه، ژنتیک همچنان نقش مهمی دارد، اما آموزش و محیط می‌توانند تأثیرات ژنتیکی را تقویت یا تضعیف کنند.

۴. چرا حجم نمونه در این تحقیق کوچک بود؟

زیرا یافتن دوقلوهای همسانی که جدا بزرگ شده و در مدارس بسیار متفاوت تحصیل کرده باشند، کاری دشوار است.

۵. آیا این پژوهش به سیاست‌گذاری آموزشی ارتباط دارد؟

بله، نتایج آن نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری بر آموزش عمومی می‌تواند تفاوت‌های شناختی ناشی از عوامل زیستی را کاهش دهد.