ناتو زیر گوش ایران

مسیر ترامپ شامل توسعه خطوط راه‌آهن، جاده‌های بین‌المللی، خطوط لوله نفت و گاز و زیرساخت‌های برق و ارتباطی است که ظرفیت انتقال منابع انرژی و کالا را از باکو و کشورهای آسیای میانه به ارمنستان و سپس اروپا افزایش می‌دهد. این پروژه به لحاظ اقتصادی یک سرمایه‌گذاری بلندمدت خارجی است و تضمین بازده سرمایه‌گذاری برای سرمایه‌گذاران خارجی، محور اصلی تصمیم‌گیری‌ها را تشکیل می‌دهد. به عبارت دیگر، ایران که به لحاظ جغرافیایی همسایه نزدیک ارمنستان است، نقش عملی و مؤثر در پروژه ندارد و امکان کنترل جریان سرمایه‌گذاری و زیرساخت‌ها به نفع خود را ندارد. پاشینیان همچنین تأکید کرده است که ایجاد پایگاه داده‌های مکتوب برای مدیریت پروژه و تنظیم مقررات در دستور کار قرار دارد. این پایگاه داده می‌تواند شامل اطلاعات اقتصادی، تجاری و گمرکی مرتبط با ایران و ارمنستان باشد و در اختیار سرمایه‌گذاران خارجی قرار گیرد. دسترسی به چنین اطلاعات حساس، می‌تواند به ابزاری برای نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیک آمریکا و متحدانش تبدیل شود و تهدید مستقیمی برای امنیت اقتصادی ایران باشد. این امر نشان می‌دهد که مؤلفه‌های اقتصادی و مالی پروژه، با وجود ظاهر غیرسیاسی، ماهیت راهبردی و امنیتی پیدا می‌کنند. از منظر اقتصادی حضور سرمایه‌گذاران خارجی و اجاره بلندمدت زمین‌ها، به ایجاد وابستگی‌های اقتصادی و تضعیف قدرت تصمیم‌گیری ایران در منطقه منجر می‌شود. این مسئله به ویژه در حوزه انرژی اهمیت دارد، چرا که ارمنستان از طریق این مسیر می‌تواند وابستگی خود به انرژی ایران و روسیه را کاهش دهد و گزینه‌های جایگزین برای تأمین انرژی و انتقال کالا داشته باشد. در نتیجه، ایران با محدود شدن نقش خود در حوزه ترانزیت انرژی و سرمایه‌گذاری، آسیب‌پذیری اقتصادی بیشتری پیدا خواهد کرد. در کنار ابعاد اقتصادی، مسیر ترامپ ابعاد ژئوپلیتیک گسترده‌ای دارد. کنترل زیرساخت‌ها توسط شرکت مشترک ارمنستان و آمریکا به همراه حضور احتمالی نیروهای امنیتی آمریکایی، موجب نزدیکی مستقیم واشنگتن به مرزهای ایران می‌شود و امکان ایجاد نفوذ سیاسی و امنیتی در منطقه را فراهم می‌آورد. حضور ناتو، سرمایه‌گذاری ترکیه، اسرائیل و امارات در پروژه نشان‌دهنده تلاش همزمان برای ایجاد همسویی منطقه‌ای با اهداف غرب و محدود کردن نقش ایران در قفقاز است. به‌ویژه امارات که با گسترش حضور اقتصادی و فرهنگی خود، می‌تواند نقش واسطه‌ای برای نفوذ اسرائیل در قفقاز جنوبی ایفا کند. این همگرایی چندجانبه، توان ایران در کنترل جریان‌های ترانزیتی، انرژی و اقتصادی در منطقه را کاهش می‌دهد و می‌تواند توازن قدرت در قفقاز را به نفع محور غرب تغییر دهد. روسیه نیز نسبت به این پروژه نگرانی‌های ویژه‌ای دارد. تحلیل مسکو بر چند محور اصلی متمرکز است: کاهش نفوذ راهبردی روسیه در قفقاز جنوبی، تضعیف حاکمیت و استقلال منطقه‌ای از طریق مداخله مستقیم آمریکا، تلاش واشنگتن برای ایجاد کریدور ژئوپلیتیک علیه محور مقاومت و روسیه، و تهدید مسیرهای ترانزیتی و ارتباطی روسیه با ایران و سایر کشورهای منطقه. علاوه بر این حضور نظامی احتمالی آمریکا در نزدیکی مرزهای ایران و ایجاد منطقه حائل میان ایران و روسیه می‌تواند نفوذ راهبردی تهران و مسکو را محدود کند و در بلندمدت، امنیت منطقه را تحت تأثیر قرار دهد. از منظر امنیتی، مسیر ترامپ با توجه به اجاره بلندمدت زمین‌ها و ایجاد زیرساخت‌های حیاتی، تهدیدات قابل توجهی ایجاد می‌کند. امکان استقرار نیروهای امنیتی و نظامی آمریکایی در منطقه، استفاده از شرکت‌های خصوصی امنیتی و کنترل عملی زیرساخت‌ها، همگی ریسک‌هایی هستند که باید مورد توجه ایران قرار گیرد. علاوه بر این، انتقال داده‌های اقتصادی و تجاری مرتبط با ایران و ارمنستان به سرمایه‌گذاران خارجی، ریسک سوءاستفاده از اطلاعات حساس و کاهش توان مانور ایران در حوزه اقتصادی و امنیتی را افزایش می‌دهد.در کنار این موارد استان سیونیک به عنوان نقطه مرزی و استراتژیک ایران و ارمنستان، در معرض تغییرات هویتی، امنیتی و اقتصادی قرار می‌گیرد. کنترل این استان به لحاظ ترانزیتی و زیرساختی توسط سرمایه‌گذاران خارجی و نفوذ غرب، می‌تواند به کاهش نفوذ ایران و افزایش وابستگی ارمنستان به جریان‌های اقتصادی و امنیتی آمریکا منجر شود.

با توجه به مباحث مطروحه، ساختار پروژه و تحولات منطقه‌ای می‌توان سه سناریو برای ایران متصور شد:

سناریو مثبت: در این سناریو، ایران با ارمنستان، روسیه و چین وارد تعامل می‌شود و بخشی از جریان‌های ترانزیتی و سرمایه‌گذاری را مدیریت می‌کند. این سناریو مستلزم همکاری فعال دیپلماتیک و استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی و زیرساختی موجود است.

سناریو منفی: افزایش نفوذ آمریکا و همسویی کشورهای منطقه با اهداف ژئوپلیتیک خارجی، موجب کاهش کنترل ایران بر استان سیونیک و مرزهای قفقاز جنوبی می‌شود. در این حالت، ایران نقش محدود و حاشیه‌ای در پروژه خواهد داشت و وابستگی ارمنستان به جریان‌های خارجی افزایش می‌یابد.

سناریو محتمل: ترکیبی از فرصت اقتصادی برای ایران و تهدید امنیتی و ژئوپلیتیک است. ایران از جریان‌های اقتصادی پروژه منتفع می‌شود اما کنترل عملی پروژه، جریان اطلاعات و زیرساخت‌ها در اختیار سرمایه‌گذاران خارجی و بازیگران منطقه‌ای قرار دارد.

با توجه به سناریوهای فوق، ایران نیازمند اتخاذ اقداماتی همزمان در حوزه اقتصادی، امنیتی و ژئوپلیتیک است:

۱. تکمیل پروژه‌های زیرساختی داخلی: توسعه کریدور ارس، خطوط راه‌آهن و خطوط لوله انرژی قبل از آغاز فاز عملیاتی مسیر ترامپ ضروری است تا نفوذ ایران در منطقه حفظ شود.

۲. تعامل دیپلماتیک فعال: همکاری با ارمنستان، روسیه و چین برای مدیریت تحولات قفقاز و کاهش اثرات ژئوپلیتیک آمریکا حیاتی است.

۳. فعال‌سازی پروژه‌های اقتصادی معطل مانده: ایجاد پالایشگاه، مراکز تجاری، آموزشی و مناطق آزاد اقتصادی با ارمنستان می‌تواند حضور ایران در استان سیونیک و مغری را تقویت کند.

۴. تقویت حضور اقتصادی و فرهنگی در سیونیک: سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های اجتماعی و اقتصادی ساکنان محلی، امید به زندگی را افزایش داده و مانع مهاجرت و کاهش نفوذ ایران می‌شود.

۵. مدیریت جریان اطلاعات: جلوگیری از دسترسی سرمایه‌گذاران خارجی به داده‌های حساس اقتصادی و تجاری، الزامی برای حفظ امنیت ملی است.

۶. پایش مستمر تهدیدات ژئوپلیتیک: ارزیابی دقیق حضور نیروهای خارجی، تحرکات ترکیه، اسرائیل و امارات و هماهنگی با روسیه و چین برای کنترل ریسک‌های منطقه‌ای.

مسیر ترامپ با وجود ظاهر اقتصادی، دارای ابعاد ژئوپلیتیک و امنیتی گسترده‌ای است که می‌تواند نقش ایران در قفقاز جنوبی را کاهش دهد و استان سیونیک و مرزهای ایران را در معرض تغییرات هویتی، اقتصادی و امنیتی قرار دهد. حضور آمریکا، همسویی کشورهای منطقه با اهداف غرب و کنترل عملی سرمایه‌گذاران خارجی بر زیرساخت‌ها، می‌تواند نفوذ ایران در منطقه را محدود کند.با این حال، فرصت‌هایی نیز برای ایران وجود دارد.

بهره‌برداری از جریان‌های اقتصادی، توسعه زیرساخت‌ها و تقویت حضور دیپلماتیک و اقتصادی در ارمنستان و قفقاز می‌تواند به کاهش آسیب‌پذیری و حفظ نفوذ ایران کمک کند. اقدامات راهبردی همزمان در سه حوزه اقتصادی، امنیتی و ژئوپلیتیک برای مدیریت پروژه مسیر ترامپ ضروری است و ایران باید با استفاده از ظرفیت‌های منطقه‌ای و همکاری با روسیه و چین، تهدیدات را محدود و فرصت‌ها را تقویت کند.

روزنامه صبح ساحل