شکست عملیات واگرایـی

پیشینه روابط ایران و جمهوری آذربایجان

وی در رابطه با پیشینه روابط ایران و آذربایجان گفت: اگر بخواهیم به لحاظ تاریخی موقعیت و رابطه آذربایجان با ایران را تعریف کنیم باید به سه تاریخ اشاره کنیم.

در سال ۱۳۷۰ جمهوری آذربایجان از شوروی استقلال پیدا کرد و زمانی که ایلچی به عنوان رئیس جمهور آذربایجان انتخاب شد، روابط ایران با آذربایجان به شدت تیره شد. با توجه به راهبردهایی که آقای ایلچی بکار برده بود این روابط تیره شد و از ۱۳۷۰تا ۱۳۷۱ و در مدت دو سال رابطه به شدت پرتنش شد. با توجه به اینکه آقای ایلچی به سمت گزینه‌هایی که باعث تنش بین ایران و آذربایجان می‌شد، حرکت می‌کرد این تنش تشدید شد.

وی در ادامه افزود: دوره دوم دوره آقای حیدر علی‌اف است که رابطه بین ایران و آذربايجان به شدت تقویت شد و بین این دو کشور یک رابطه راهبردی برقرار شد. بعد از فوت حیدر علی اف و روی کار آمدن الهام علی اف روابط ایران با آذربایجان بسیار پرفراز و نشیب شد و در بسیاری از موارد این رابطه به سمت واگرایی حرکت می‌کند.

مولفه‌های اثرگذار در روابط دو کشور

این کارشناس مسائل بین‌الملل در رابطه با مولفه‌های اثر‌گذار در روابط ایران و جمهوری آذربایجان گفت: یک موضوع به جهان‌بینی متفاوت نظام سیاسی در آذربایجان برمی‌گردد که الهام علی‌اف این مسأله‌ را تشدید کرد. در آذربایجان نگاه سکولاریسم مطرح است. به عنوان دومین کشور بزرگ جهان شیعه جهان‌بینی نظام سیاسی آن بر مبنای سکولاریسم تعریف شده است به این معنی که دین و سیاست از هم جدا هستند و در ماده ۱۸ قانون اساسی آذربایجان نیز به این موضوع اشاره شده است.

وی با بیان اینکه جهان‌بینی متفاوتی که در نظام‌های سیاسی دو کشور وجود دارد باعث شده است که دو کشور شیعه با اکثریت مطلق به سمت واگرایی از این حیث حرکت کنند تصریح کرد: موضوع دیگر بحران قره‌باغ بود که این موضوع تمام شد و علی‌رغم اینکه ایران به شدت به دنبال این بود که قره باغ به آذربایجان برگردد و این حق آذربایجان است که از تمامیت خود استفاده کند اما به لحاظ تبلیغات رسانه‌ای که توسط رسانه‌های رژیم صهیونیستی و برخی از همسایگان دیگر اتفاق افتاد باعث شد که آذربایجانی‌ها اینگونه تصور کنند که ایران مخالف الحاق قره‌باغ به آذربایجان است در حالیکه چنین نیست.معصومی گفت: ایران در این رابطه کمک کرد و نسبت به این موضوع موضع‌گیری رسمی که در بالاترین سطح اتفاق افتاد انجام داد. ایران همواره به دنبال حمایت از آذربایجان در بازپس‌گیری قره باغ بود.

این کارشناس افزود: مولفه دیگر رژیم حقوقی دریای خزر است که متاسفانه این مسأله‌ تبدیل به روندی شده است که منجر شد اختلاف بین ایران و آذربایجان شدت پیدا کند و این مساله با دخالت کشورهای بیگانه بخصوص آمریکا و رژيم صهيونيستی تقویت می‌شود. معصومی با اشاره به اینکه مولفه دیگر مداخله آمریکا و رژیم صهیونیستی در روابط ایران و آذربایجان، خط لوله انتقال انرژی باکو_ تفلیس_ جیهان است افزود: اتفاقی که در راستای هماهنگی با سیاست‌های غرب افتاد این بود که متاسفانه ایران با فشار آمریکا از کنسرسیوم نفتی که در سال ۱۳۷۳ شکل گرفت کنار گذاشته شد. با توجه به اینکه آذربايجان بزرگترین صادرکننده نفت در قفقاز است، تلاش کردند این توسعه بدون حضور شرکت‌های ایرانی و جمهوری اسلامی ايران اتفاق بیافتد.

معصومی گفت: این مولفه‌ها در روابط ایران و آذربايجان اثرگذار بود و هر روز ما شاهد بودیم که این روند تقویت می‌شد و به نوعی از بین پانزده کشور همسایه آذربايجان را تقویت کرده بودند که به سمت واگرایی بیشتر با ایران حرکت کند.

مزیت‌های روابط ایران و جمهوری آذربایجان

این کارشناس گفت: از طرف دیگر تغییر این روند با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی که ایران دارد انکارناپذیر است که به نظر می‌رسد که تمرکز دولت در این موضوعات می‌تواند یک سیاست و رابطه جدید بین ایران و آذربايجان را محقق کند. ایران مناسب‌ترین مسیر ارتباطاتی برای دسترسی آذربايجان به آب‌های آزاد محسوب می‌شود که در این راستا ایران می‌تواند امن‌ترین و کوتاه‌ترین مسافت را که به لحاظ صرفه اقتصادی و امنیتی که به نفع آذربايجان است، برای این کشور بوجود بیاید و باید توجه کرد که کریدور شمال به جنوب در این راستا است که انتظار می‌رود این کریدور هر چه زودتر مورد بهره‌برداری قراربگیرد.

وی در ادامه افزود: مزیت دومی که می‌تواند رابطه ایران و آذربايجان را بصورت راهبردی و استراتژیک تقویت کند این است که ایران می‌تواند مستقیما اقتصاد آذربايجان را به کشورهای خلیج فارس و از آنجا به بازارهای جهانی متصل کند و در این شرایط ایران می‌تواند به عنوان یک بازیگر فعال برای آذربایجان باشد. از سوی دیگر امنیت، ثبات و توانمندی‌های حمل و نقل جاده‌ای که می‌تواند باعث ارتباط زمینی آذربايجان با نخجوان شود، مثل گذشته می‌تواند باعث تقویت رابطه راهبردی ایران با آذربایجان باشد. معصومی با اشاره به اشتراکات تاریخی و فرهنگی بین دو کشور گفت: فرهنگ و اشتراکات تاریخی که میان مردم ایران و آذربايجان وجود دارد می‌تواند شرایط جدیدی را بین این دو کشور بوجود بیاورد.

وی افزود: تقویت این اتفاقات از اساسی‌ترین راهبرد سفر آقای عراقچی می‌تواند باشد و از طرف دیگر، کاهش میزان یا تعریف موضوعات جدید به جای موضوعاتی که باعث اختلاف بین ایران و آذربایجان شده است می‌تواند فصل جدیدی از رابطه ایران با آذربایجان را بوجود بیاورد. وی در رابطه با اهمیت و تاثیر دالان زنگزور گفت: این موضوع بیشتر با دامن زدن کشورهایی مثل ترکیه و رژیم صهیونیستی و آمریکا یعنی بازیگران بیرونی تبدیل به یک چالش اساسی در روابط ایران و آذربایجان شده بود که با تعریف کردن اتفاقات جدید و اینکه ایران هم می‌خواهد در این موضوع نقش خود را فعالانه ایفا کند می تواند از اهداف سفر آقای عراقچی به آذربایجان باشد و از طرف دیگر دعوت از آقای الهام علی‌اف برای بستن قراردادهای جدید اقتصادی و فرهنگی می‌تواند از اهداف این سفر باشد تا شرایط و موقعیت جدیدی را برای رابطه راهبردی بین ایران و آذربایجان بوجود بیاورد.

این کارشناس گفت: نکته اساسی این است که امروز با توجه به شرایط ایران و موقعیتی که جمهوری اسلامی ایران دارد باید دیپلماسی فعالانه‌ای را در منطقه و در میان همسایگان داشته باشد و روند جدیدی تحقق پیدا کند که انتظار می‌رود سفر آقای عراقچی به آذربایجان آغاز یک مرحله جدید از دیپلماسی منطقه‌ای و فعالانه ایران باشد و در منطقه اوراسیا و در کشورهای حاشیه خلیج‌فارس نیز این اتفاق رخ دهد و باعث شود مقامات رسمی کشورهای همسایه نیز به جمهوری اسلامی ایران سفر کنند و شاهد فصل جدیدی از دیپلماسی باشیم.

سخن پایانی

وی در پایان گفت: در شرایط کنونی آنچه ایده‌آل رژیم صهیونیستی است این است که اختلافات میان ایران و جمهوری آذربایجان به شدت تقویت شود و آذربایجان را تبدیل به واگراترین همسایه برای ایران کند که در این راستا نیز مشاهده می کنیم که رسانه‌های رژیم صهیونیستی و آمریکا به شدت فعال هستند و تلاش می‌کنند به اختلاف ایران در بالاترین سطح ممکن با آذربایجان دامن بزنند.

ما نباید اجازه فعال شدن این سیاست را بدهیم و هر چه دیپلماسی فعالتری در آذربایجان داشته باشیم می‌توانیم موقعیت جدیدتر و بستر جدید از همکاری را داشته باشیم و اجازه تحقق موضوعات ضد ایرانی و ضد امنیت جمهوری اسلامی ایران را در منطقه شمال غرب کشور ندهیم و اختلافات و منافع ملی دو کشور را از طریق دیپلماسی حل و فصل کنیم که انتظار می رود این موضوعات در سفر آقای عراقچی به آذربایجان مورد بهره‌برداری دو طرف قرار بگیرد.