نظم حقوقی در روابط وراث و جامعه

قانون جدید انحصار وراثت

صدور گواهی انحصار وراثت سال‌ها به‌عنوان یکی از زمان‌برترین و پرهزینه‌ترین فرآیندهای حقوقی برای خانواده‌ها شناخته می‌شد؛ فرآیندی که با تشکیل پرونده قضایی، معرفی شهود، رسیدگی دادگاهی و گاه انتشار آگهی همراه بود و عملاً وراث را برای مدت‌ها از هرگونه تصمیم‌گیری درباره اموال متوفی بازمی‌داشت. با اجرای قانون جدید از سوم مرداد ۱۴۰۴، این مسیر سنتی دچار تحول اساسی شده و صدور گواهی انحصار وراثت از نهاد قضایی به ساختار اداری ثبت احوال منتقل شده است. بر اساس قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت، صدور گواهی انحصار وراثت دیگر نیازمند رسیدگی قضایی اولیه نیست و سازمان ثبت احوال کشور به‌عنوان مرجع رسمی تشخیص هویت و روابط نسبی، مسئولیت این امر را بر عهده گرفته است. در این چارچوب، وراث می‌توانند بدون مراجعه حضوری و صرفاً از طریق سامانه الکترونیکی، درخواست خود را ثبت کنند. اتکای این فرآیند به داده‌های سجلی موجود، عملاً جایگزین شهادت شهود و تحقیقات میدانی شده است.

گواهی انحصار وراثت؛ پیش‌شرط تصرف و انتقال قانونی ترکه

در واقع گواهی انحصار وراثت پیش‌شرط هرگونه اقدام حقوقی نسبت به ماترک است؛ از انتقال املاک و خودرو گرفته تا تعیین تکلیف سهام، حقوق و سایر دارایی‌ها. بنابراین باید گفت حذف تشریفات سابق، امکان دسترسی سریع‌تر وراث به حقوق قانونی خود را فراهم کرده و از بلاتکلیفی اموال جلوگیری می‌کند. در عین حال، الکترونیکی شدن فرآیند، هزینه‌های مادی و زمانی را به شکل محسوسی کاهش داده است.

سامانه گواهی الکترونیک انحصار وراثت

با اجرایی شدن سامانه ملی صدور و ابلاغ الکترونیکی گواهی انحصار وراثت از سوم مرداد ۱۴۰۴، نظام رسیدگی به موضوعات مرتبط با ارث در کشور وارد مرحله‌ای تازه شده است. از این تاریخ به بعد، صدور گواهی برای متوفیان جدید کاملاً خودکار و الکترونیکی انجام می‌شود و دیگر نیاز به طرح دادخواست یا مراجعه حضوری به محاکم وجود ندارد. اطلاعات متوفی و وراث از طریق پایگاه داده ثبت احوال شناسایی شده و نتیجه نهایی ظرف حدود ۲۰ روز از طریق سامانه مخصوص یا درگاه دولت الکترونیکی در اختیار ذی‌نفعان قرار می‌گیرد.

تعیین تکلیف وضعیت متوفیان بعد از سوم مرداد ۱۴۰۴

باید اذعان داشت که از زمان راه‌اندازی سامانه الکترونیکی صدور و ابلاغ گواهی انحصار وراثت در سوم مرداد ۱۴۰۴، شیوه رسیدگی به امور مربوط به حصر وراثت دچار تحول اساسی شده است. بر این اساس، هر فردی که فوت او پس از این تاریخ به ثبت برسد، گواهی انحصار وراثت وی بدون نیاز به درخواست قضایی و به‌صورت خودبه‌خود صادر می‌شود و وراث می‌توانند آن را از طریق بستر الکترونیکی پیش‌بینی‌شده دریافت کنند.

با این حال، وضعیت متوفیانی که پیش از این تاریخ درگذشته‌اند، تابع شرایط متفاوتی است. چنانچه وراث یا سایر ذی‌نفعان قبلاً برای اخذ گواهی انحصار وراثت به دادگاه صلح مراجعه کرده و پرونده‌ای در آن مرجع تشکیل داده باشند، ادامه رسیدگی صرفاً باید از همان مسیر انجام شود و امکان انتقال پرونده به سامانه الکترونیکی وجود نخواهد داشت. این روش همچنان مستلزم مراجعه حضوری، ارائه مدارک و طی مراحل اداری در دادگاه است و در مقایسه با سازوکار جدید الکترونیکی، زمان بیشتری را به خود اختصاص می‌دهد.

تعیین تکلیف وضعیت متوفیان قبل از سوم مرداد ۱۴۰۴

در مقابل، اگر شخصی پیش از سوم مرداد ۱۴۰۴ فوت کرده باشد اما وراث او تاکنون هیچ اقدامی برای دریافت گواهی انحصار وراثت انجام نداده باشند، می‌توانند از فرآیند جدید غیرحضوری استفاده کنند. در این حالت، صدور گواهی از طریق سامانه ابلاغ و دریافت گواهی الکترونیکی انحصار وراثت امکان‌پذیر است و نیازی به مراجعه به مراجع قضایی وجود ندارد.

مزایای قانونی گواهی انحصار وراثت

گواهی انحصار وراثت، سندی چند‌وجهی است که نه‌تنها جایگاه حقوقی فرد متوفی را در نظم قضایی تثبیت می‌کند، بلکه آثار قابل‌توجهی نیز دارد. این گواهی از یک‌سو به اجرای اراده‌ی مقنن در باب ارث کمک می‌کند و از سوی دیگر، موجب نظم، شفافیت و اعتماد در روابط میان وراث و جامعه می‌شود. بررسی آثار و کارکردهای گواهی انحصار وراثت نشان می‌دهد که این نهاد حقوقی، نقشی بنیادین در تحقق نظم حقوقی و اقتصادی جامعه ایفا می‌کند. اگرچه ماهیت این گواهی از نظر نظری «اعلامی» تلقی می‌شود، اما در عمل، آثار آن چنان گسترده و تعیین‌کننده است که می‌توان آن را یکی از اسناد کلیدی در فرآیند انتقال مشروع دارایی‌ها پس از فوت دانست.از منظر حقوقی، گواهی انحصار وراثت ابزار تثبیت وضعیت قانونی وراث و جلوگیری از بروز ادعاهای متعارض است. این گواهی، مرز میان تصرف مشروع و نامشروع در ترکه را مشخص و با شناسایی رسمی وراث، زمینه اعمال حقوق و تکالیف آنان را فراهم می‌کند. در نبود چنین سندی، نه‌تنها امکان تضییع حقوق وراث واقعی افزایش می‌یابد، بلکه حقوق اشخاص ثالث، از جمله طلبکاران متوفی نیز در معرض تهدید قرار می‌گیرد.

آثار و کارکردهای گواهی انحصار وراثت

مهم‌ترین اثر حقوقی گواهی انحصار وراثت، رسمیت بخشیدن به وضعیت وراثت است. این گواهی، مبنای قانونی برای تقسیم ترکه، نقل و انتقال اموال غیرمنقول، و مطالبه حقوق مالی متوفی محسوب می‌شود و در سطح اجتماعی، صدور گواهی انحصار وراثت نقش مهمی در کاهش اختلافات خانوادگی دارد.

روزنامه صبح ساحل