بیم و امیدهای آخر

دستور کار رسمی و چالش‌های جدید

طبق مواضع رسمی ایران، دستور کار این دور از مذاکرات مشخص و محدود به پرونده هسته‌ای است. محور اصلی گفتگوها شامل چگونگی بازگشت متقابل به تعهدات هسته‌ای، نحوه و زمان‌بندی رفع یا تعلیق بخشی از تحریم‌ها و تعیین چارچوب همکاری با نهادهای بین‌المللی است.

در آستانه نشست ژنو تأکید شده است که ایران با پیشنهادهای مکتوب و شفاف وارد مذاکرات می‌شود و هر توافقی باید منافع اقتصادی کشور را تضمین کند و ضمانت اجرایی داشته باشد تا تجربه‌های گذشته تکرار نشود. عراقچی همچنین به صراحت اعلام کرده است که «موضوعاتی خارج از چارچوب هسته‌ای مانند برنامه موشکی و فعالیت گروه‌های همسو در منطقه، در دستور کار ما قرار ندارد و هیچ مذاکره‌ای در این زمینه انجام نخواهد شد.»

اما برخلاف خواست ایران، مقام‌های آمریکا در روزهای اخیر اعلام کرده‌اند که علاوه بر پرونده هسته‌ای، موضوع برنامه موشکی ایران و فعالیت گروه‌های همسو با تهران در منطقه نیز باید در مذاکرات ژنو مطرح شود. این موضوعات تاکنون هیچ جایگاهی در دورهای قبلی مذاکرات نداشته و ورود آن‌ها به بحث، نشان از تلاش واشنگتن برای فشار بیشتر بر ایران دارد. تحلیلگران داخلی این اقدام را نمونه‌ای از زیاده‌خواهی سیاسی می‌دانند که می‌تواند مسیر رسیدن به توافق سریع را به تأخیر بیندازد.

برنامه موشکی؛ خط قرمز ملی

برنامه موشکی ایران سال‌هاست که بخشی از توان دفاعی و بازدارنده کشور تعریف شده و تهران بارها تأکید کرده است که این برنامه ماهیت دفاعی دارد و هیچ ارتباطی با برنامه هسته‌ای ندارد. مقام‌های ایرانی اعلام کرده‌اند که برنامه موشکی برای بازدارندگی در برابر تهدیدهای واقعی منطقه‌ای طراحی شده و هرگونه تلاش برای وارد کردن آن به مذاکرات هسته‌ای، عبور از خطوط قرمز ملی است.

اکنون طرح دوباره این موضوع از سوی آمریکا، بیش از آنکه مسیر دیپلماسی را هموار کند، به‌عنوان یک ابزار فشار ارزیابی می‌شود. برخی تحلیلگران معتقدند واشنگتن با این اقدام قصد دارد ایران را تحت فشار روانی قرار دهد تا در پرونده هسته‌ای تسلیم خواسته‌های فرابرجامی شود؛ خواسته‌هایی که حتی در توافق سال‌های گذشته نیز مطرح نبوده‌اند.

گروه‌های منطقه‌ای؛ اهرم فشار یا واقعیت میدانی؟

موضوع دیگر که آمریکایی‌ها اصرار دارند در مذاکرات مطرح شود، فعالیت گروه‌های همسو با ایران در منطقه است. واشنگتن مدعی است که هر توافقی باید تضمینی برای کاهش نفوذ منطقه‌ای ایران فراهم کند و فعالیت این گروه‌ها بخشی از معادله امنیتی منطقه است.

اما ایران این موضوع را ناشی از سوءتفاهم یا تحریف واقعیات می‌داند. تهران بارها اعلام کرده که نفوذ منطقه‌ای‌اش نتیجه خلأهای امنیتی، تجاوزها و مداخلات خارجی در کشورهای همسایه است و هیچ‌گاه حاضر نبوده این مسائل را به بهای توافق هسته‌ای معامله کند. منابع نزدیک به هیأت ایرانی تأکید دارند که این موضوع اساساً در چارچوب مذاکرات ژنو بررسی نخواهد شد و ایران با اقتدار از خطوط قرمز خود دفاع خواهد کرد.

نقش آژانس؛ تمرکز بر محور هسته‌ای

در بخش هسته‌ای، گزارش‌های تازه همچنان مبنای گفت‌وگوهای فنی است. آژانس خواستار شفافیت کامل و دسترسی‌های تکمیلی شده و ایران نیز اعلام کرده که در چارچوب تعهدات پادمانی همکاری خواهد کرد. یکی از محورهای کلیدی این دور، تدوین نقشه راهی مشخص برای حل موارد باقی‌مانده و همزمان آغاز روند کاهش مرحله‌ای تحریم‌ها است.

تحلیلگران معتقدند، تمرکز روی مسائل فنی و استفاده از داده‌های آژانس، مانعی برای فشارهای فرابرجامی است و به ایران امکان می‌دهد با حفظ اقتدار و خطوط قرمز خود، وارد مذاکرات شود.

فضای منطقه‌ای و واکنش‌ها

هم‌زمان، تحولات منطقه‌ای نیز بر حساسیت مذاکرات افزوده است. مقام‌های آمریکا بارها هشدار داده‌اند که تحولات مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران را از نزدیک دنبال می‌کنند و هرگونه اقدام فراتر از توافق، به‌عنوان تهدید امنیتی تلقی خواهد شد. اگرچه تاکنون اعلام رسمی درباره اقدام نظامی فوری نشده، اما تکرار هشدارها نشان‌دهنده وجود اهرم‌های فشار منطقه‌ای است.

کارشناسان معتقدند موفقیت مذاکرات ژنو می‌تواند بر کاهش تنش‌ها در منطقه اثرگذار باشد و شکست آن، زمینه‌ساز افزایش فشارهای سیاسی و رسانه‌ای شود.

پیامد اقتصادی داخلی

بازارهای داخلی ایران در روزهای اخیر نسبت به اخبار مذاکرات واکنش محتاطانه داشته‌اند. نرخ ارز و شاخص‌های مالی تحت تأثیر اخبار مثبت و منفی نوسان محدودی داشته‌اند، اما تغییرات شدید و پایدار مشاهده نشده است. فعالان اقتصادی معتقدند نتیجه نشست ژنو، جهت‌گیری کوتاه‌مدت اقتصاد کشور را مشخص خواهد کرد.

توافق محدود و ملموس در پرونده هسته‌ای می‌تواند به کاهش فضای روانی منفی و افزایش امید در بخش خصوصی کمک کند. اما اگر دامنه مذاکرات به موضوعات فرابرجامی کشیده شود و اختلاف‌ها ادامه یابد، روند اقتصادی همچنان با ابهام و احتیاط همراه خواهد بود.

گره اصلی مذاکرات

چالش اصلی این دور از مذاکرات نه تنها اختلافات فنی هسته‌ای، بلکه اختلاف بر سر دامنه مذاکرات است. اگر واشنگتن اصرار داشته باشد موضوعات موشکی و منطقه‌ای را در چارچوب توافق هسته‌ای بگنجاند و ایران بر حفظ محدودیت‌های دستور کار هسته‌ای پافشاری کند، رسیدن به توافق سریع دشوار خواهد شد.کارشناسان تأکید دارند که موفقیت دیپلماسی، نیازمند آن است که طرف‌ها ابتدا بر پرونده هسته‌ای تمرکز کنند و سپس به مسائل فرابرجامی ورود پیدا کنند.

سناریوهای پایان هفته

سه مسیر اصلی برای پایان این هفته قابل تصور است:

توافق در چارچوب هسته‌ای: بازگشت مذاکرات به مسیر هسته‌ای و کنار گذاشتن مطالبات فرابرجامی.

تمدید مذاکرات: ادامه گفت‌وگوها بدون نتیجه قطعی و انتقال اختلاف‌ها به دورهای بعدی.

بن‌بست موقت: ایجاد توقف در مذاکرات در صورت اصرار هر دو طرف بر مواضع خود، که می‌تواند فضای رسانه‌ای و سیاسی را ملتهب کند.

سایه جنگ؛ واقعیت یا ابزار فشار؟

طرح موضوعات فرابرجامی از سوی آمریکا بیش از آنکه مقدمه جنگ باشد، به‌عنوان ابزار فشار سیاسی و روانی دیده می‌شود. ایران تاکنون نشان داده است که در برابر فشار، عقب‌نشینی نمی‌کند و مسیر دیپلماسی عزتمندانه را باز نگه می‌دارد. با این حال، ادامه فشارها می‌تواند سطح بی‌اعتمادی و نگرانی‌ها را در سطح منطقه و فضای داخلی افزایش دهد.

جمع‌بندی

مذاکرات ژنو، آزمونی جدی برای سنجش نیت واقعی طرف آمریکایی است: آیا قصد دارند توافق در چارچوب تعهدات مشخص حاصل شود یا زیاده‌خواهی با مطالبات جدید تکرار شود؟ جمهوری اسلامی ایران با موضعی روشن وارد این مذاکرات شده است: مذاکره می‌کند، اما خطوط قرمز ملی و دفاعی خود را معامله نخواهد کرد.

پاسخ نهایی هفته جاری روشن خواهد کرد که دیپلماسی در مسیر واقع‌بینی حرکت می‌کند یا بار دیگر با زیاده‌خواهی‌های فرابرجامی مواجه خواهد شد. سایه جنگ هنوز به‌طور کامل کنار نرفته، اما مسیر مذاکرات، نشانه‌ای از اراده جدی ایران برای حل مسالمت‌آمیز پرونده هسته‌ای است.