چتر حمایتی قانون بر سر آینده‌سازان

از این رو، نظام حقوقی هر کشور باید سازوکارهای ویژه‌ای برای حمایت از آنان در برابر خشونت، بی‌توجهی، سوءاستفاده، بهره‌کشی، ترک تحصیل، فقر، بی‌هویتی و سایر وضعیت‌های مخاطره‌آمیز پیش‌بینی کند. «قانون حمایت از اطفال و نوجوانان» یکی از مهم‌ترین قوانین حمایتی در حقوق ایران است که با تعریف گسترده از کودک و نوجوان، شناسایی وضعیت‌های مخاطره‌آمیز، تعیین وظایف نهادهای حمایتی، جرم‌انگاری رفتارهای آسیب‌زا و پیش‌بینی تدابیر قضایی و اجتماعی، تلاش دارد امنیت و مصلحت کودکان را تضمین کند. قانون مذکور رویکردی حمایتی، پیشگیرانه و مداخله‌گرانه دارد؛ اما اجرای مؤثر آن نیازمند همکاری نهادهای مسئول، آموزش عمومی، تقویت مددکاری اجتماعی و نظارت دقیق قضایی است.

تعریف کودک و نوجوان در قانون

مطابق ماده ۲ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، تمام افرادی که به سن هجده سال تمام شمسی نرسیده‌اند، مشمول این قانون هستند. این ماده، قلمرو حمایتی قانون را به‌روشنی مشخص می‌کند. بنابراین هر شخص زیر ۱۸ سال، بدون توجه به جنسیت، وضعیت خانوادگی، ملیت، وضعیت اقتصادی، سلامت جسمی یا روانی، تحت حمایت این قانون قرار دارد. اهمیت این ماده در آن است که قانون‌گذار معیار سنی مشخصی برای حمایت از کودکان تعیین کرده است. این امر باعث می‌شود نهادهای قضایی، انتظامی، آموزشی و حمایتی در تشخیص افراد مشمول قانون دچار ابهام نشوند. انتخاب سن هجده سالگی به عنوان مرز کودکی، با معیارهای رایج حقوق کودک هماهنگ است. تا پیش از رسیدن به این سن، فرد معمولاً از نظر اجتماعی، اقتصادی و روانی به حمایت بیشتری نیاز دارد. بنابراین قانون با تعیین این سن، دامنه گسترده‌ای از حمایت را برای کودکان و نوجوانان فراهم کرده است.

وضعیت مخاطره‌آمیز و حمایت قانونی

یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، توجه به مفهوم وضعیت مخاطره‌آمیز است. ماده ۳ قانون، مواردی را ذکر می‌کند که اگر موجب قرار گرفتن کودک یا نوجوان در معرض بزه‌دیدگی یا آسیب جسمی، روانی، اجتماعی، اخلاقی، امنیتی یا آموزشی شود، مداخله قانونی را توجیه می‌کند. این ماده نشان می‌دهد که قانون فقط بعد از وقوع جرم وارد عمل نمی‌شود، بلکه حتی پیش از وقوع جرم نیز اگر کودک در معرض خطر باشد، حمایت قانونی آغاز می‌شود. این رویکرد را می‌توان رویکرد پیشگیرانه دانست.

مهم‌ترین مصادیق وضعیت مخاطره‌آمیز

مشکلات خانوادگی و سرپرستی بر اساس بندهای مختلف ماده ۳، مواردی مانند بی‌سرپرستی، بی‌توجهی، سهل‌انگاری والدین یا سرپرستان، زندانی شدن والدین، خشونت مستمر در خانواده، طرد کودک از خانواده و اعتیاد والدین از مصادیق وضعیت مخاطره‌آمیز هستند. این بخش از قانون نشان می‌دهد که خانواده اگرچه مهم‌ترین نهاد حمایت از کودک است، اما در برخی موارد ممکن است خود به عامل خطر تبدیل شود. در چنین شرایطی، قانون به نهادهای حمایتی اجازه می‌دهد برای حفظ مصلحت کودک مداخله کنند.

وظایف دستگاه‌ها و نهادهای حمایتی

در قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، به‌ویژه در ماده ۶، قانون‌گذار تلاش کرده است حمایت از کودک را از حالت یک وظیفه صرفاً خانوادگی یا قضایی خارج کند و آن را به یک مسئولیت اجتماعی، اداری، قضایی و فرهنگی تبدیل نماید. به بیان دیگر، این قانون بر این مبنا استوار است که کودک‌آزاری، ترک تحصیل، بی‌هویتی، کار کودک، خشونت خانگی یا بهره‌کشی از کودکان، فقط مشکل یک خانواده نیست؛ بلکه مسئله‌ای عمومی است که با سلامت آینده جامعه ارتباط مستقیم دارد. از این جهت، وظایف دستگاه‌ها و نهادهای حمایتی را می‌توان نشانه‌ای از تغییر نگاه قانون‌گذار از برخورد پسینی و کیفری به رویکرد پیشگیرانه و حمایتی دانست.

ماده ۶ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان چندین نهاد مختلف را مکلف به انجام وظایف حمایتی کرده است؛ از جمله سازمان بهزیستی، نیروی انتظامی، وزارت آموزش و پرورش، وزارت بهداشت، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وزارت کشور و سازمان صدا و سیما. این ماده نشان می‌دهد که قانون‌گذار به این نتیجه رسیده است که حمایت از کودکان با فعالیت یک نهاد به‌تنهایی ممکن نیست و یک موضوع چندبعدی است که باید از مسیر همکاری نهادهای مختلف انجام شود.

گزارش‌دهی، مداخله فوری و نقش مددکاری اجتماعی در حمایت از کودک

حمایت از کودک زمانی مؤثر خواهد بود که خطر به‌موقع شناسایی شود و نهادهای مسئول بتوانند پیش از تشدید آسیب، وارد عمل شوند. بسیاری از آسیب‌هایی که کودکان با آن روبه‌رو هستند، مانند خشونت خانگی، سوءاستفاده، بی‌توجهی شدید، ترک تحصیل، اعتیاد والدین یا بهره‌کشی اقتصادی، ممکن است در محیط خانواده یا محیط‌های بسته پنهان بماند. بنابراین قانون برای خروج کودک از این وضعیت پنهان، سازوکار گزارش‌دهی و مداخله حمایتی را پیش‌بینی کرده است. این مسئله به‌ویژه درباره افرادی که به دلیل شغل خود با کودکان ارتباط دارند اهمیت بیشتری دارد؛ مانند معلمان، مدیران مدارس، پزشکان، پرستاران، مددکاران اجتماعی، کارکنان مراکز نگهداری کودکان و ضابطان قضایی. این افراد ممکن است نخستین کسانی باشند که آثار کودک‌آزاری، سوءتغذیه، اضطراب شدید، افت تحصیلی، غیبت مکرر از مدرسه یا نشانه‌های آزار جسمی و روانی را مشاهده می‌کنند. بنابراین، گزارش آنان می‌تواند نقطه آغاز حمایت قانونی از کودک باشد. بنابراین، می‌توان گفت که سازوکار گزارش‌دهی و مداخله فوری یکی از مهم‌ترین ابزارهای اجرای قانون حمایت از اطفال و نوجوانان است.

جمع بندی

قانون حمایت از اطفال و نوجوانان یکی از مهم‌ترین قوانین حمایتی در نظام حقوقی ایران است که با هدف حمایت از کودکان زیر ۱۸ سال در برابر انواع آسیب‌ها تصویب شده است. این قانون با شناسایی وضعیت‌های مخاطره‌آمیز، تعیین وظایف نهادهای مختلف، جرم‌انگاری رفتارهای آسیب‌زا و پیش‌بینی تدابیر حمایتی و قضایی، تلاش دارد از حقوق جسمی، روانی، اجتماعی، اخلاقی، امنیتی و آموزشی کودکان محافظت کند. در نهایت، حمایت از کودکان تنها یک وظیفه قانونی نیست، بلکه وظیفه‌ای انسانی، اخلاقی و اجتماعی است؛ زیرا سلامت و امنیت کودکان، پایه‌گذار آینده سالم جامعه خواهد بود.

روزنامه صبح ساحل