هزینه‌های پنهان نادیده‌گرفتن نخبگان

سیاست‌گذاری بدون حضور نخبگان، همانند ساختن ساختمانی بدون نقشه است. تصمیم‌ها عمدتاً بر پایه‌ی تجربیات محدود، نگاه‌های کوتاه‌مدت و گاه اعمال نفوذ جریان‌ها و جناح‌های مختلف اتخاذ می‌شوند. نتیجه‌ی این رویکرد را بارها دیده‌ایم؛ طرح‌هایی که به نتیجه نمی‌رسند، پروژه‌هایی که بودجه می‌بلعند اما بهره‌برداری مؤثری ندارند و برنامه‌هایی که نه‌تنها راه‌حل ارائه نمی‌دهند، بلکه خود، به گره‌های تازه‌ای در مسیر توسعه تبدیل می‌شوند. اما شاید مهم‌ترین پیامد این بی‌توجهی، ضعف در شکل‌گیری گفتمان توسعه‌ی بومی باشد. زمانی که نخبگان کنار گذاشته می‌شوند، اغلب برنامه‌ها بر اساس الگوهای وارداتی یا غیرمنطبق با واقعیت‌های محلی طراحی می‌شوند. این مسئله نه‌تنها باعث ناکامی در اجرا می‌شود، بلکه آسیب جدی‌تری نیز به دنبال دارد؛ از بین رفتن اعتماد عمومی. اعتمادی که سرمایه‌ی اصلی هر برنامه‌ی توسعه است و بدون آن، مسیر پیشرفت عملاً مسدود خواهد شد. بارها در محافل، حتی در نشست‌های علمی، شنیده‌ام که «برنامه‌ها فقط روی کاغذ هستند و عملی نمی‌شوند»؛ پدیده‌ای که به آن «توسعه‌ی کاغذی» می‌گویند. از دیگر اثرات نادیده گرفتن نخبگان، انزوای فکری یا مهاجرت نیروهای توانمند است. نخبگانی که احساس بی‌نقشی و بی‌اثر بودن دارند، ناگزیر یا از میدان کنار می‌کشند، یا به دنبال فرصت‌هایی در خارج از استان یا کشور می‌روند. در چنین شرایطی، ما فقط یک فرد را از دست نمی‌دهیم، بلکه سال‌ها سرمایه‌گذاری آموزشی، تجربه‌ و امید به توسعه‌ی بومی را نیز از دست می‌دهیم.

این بی‌توجهی تنها محدود به سیاست و مدیریت نیست. در فضای علمی و دانشگاهی نیز، زمانی که نخبگان دیده نمی‌شوند، انگیزه برای پژوهش، تحلیل و تولید فکر به‌شدت کاهش می‌یابد. نتیجه، افت شدید جنب‌وجوش علمی در استان است؛ به‌گونه‌ای که تولید دانش بومی جای خود را به مصرف دانش دیگران می‌دهد. به‌عنوان مثال، می‌بینیم که بسیاری از صنایع بزرگ استان، برای حل مسائل خود به سراغ دانشگاه‌ها و شرکت‌های خارج از استان می‌روند؛ زنگ خطری که نشان می‌دهد ظرفیت نخبگان هرمزگانی به‌درستی دیده یا فعال نشده است.در ستون نخست از نقش نخبگان در توسعه گفتیم، این‌بار از هزینه‌های نادیده گرفتن آن‌ها نوشتیم؛ و در ادامه، خواهیم کوشید از راه‌هایی بگوییم که می‌تواند این چرخه‌ ناتمام را بشکند. مسیر روشن است، اگر گفت‌وگو ادامه پیدا کند.

نویسنده: یاسین پرموته-خبرنگار