منظر شهری و کیفیت فضاهای عمومی در محلات جدید بندرعباس

بندرعباس از نظر اقلیم، شهری است که فضاهای باز و سایه‌دار برای حیات روزمره اهمیت حیاتی دارند. در اینجا، زیست شهری به درون ساختمان محدود نمی‌شود؛ کیفیت فضاهای عمومی مانند گذرگاه‌های پیاده، میدان‌های کوچک، سایه‌اندازها و سکوهای نشیمن، تعیین می‌کند که آیا شهر قابل سکونت است یا صرفاً مجموعه‌ای از بلوک‌های مسکونی بی‌روح. در محلات جدید چون گلشهر یا محدوده‌های شمالی شهر، حجم ساخت‌وساز با سرعت بالا افزایش یافته، اما شبکه‌ی فضاهای عمومی در همان نسبت رشد نکرده است. بسیاری از خیابان‌ها فاقد سایه، نشیمن یا بدنه‌ی فعال‌اند و همین باعث شده فضا نه برای مردم، بلکه تنها برای عبور خودروها شکل گرفته باشد. منظر شهری در معنای عمیق خود، صرفاً زیبایی ظاهری بناها نیست؛ بلکه ادراک جمعی از فضاست. شهر وقتی معنا می‌یابد که شهروند بتواند در آن قدم بزند، مکث کند، نگاه کند و با دیگران تعامل داشته باشد. کیفیت طراح یپیاده‌روها، تناسب مقیاس درختان و سازه‌های سایه‌بان، تنوع کاربری در طبقات همکف و حتی رنگ و مصالح نماها، همگی در شکل‌گیری این ادراک نقش دارند. این عناصر باید بر اساس شناخت اقلیم گرم و مرطوب طراحی شوند؛ یعنی سایه‌ی کافی، جریان هوا و بهره‌گیری از مصالحی که گرم نمی‌مانند. اما متأسفانه الگوی توسعه در برخی محله‌های جدید بندرعباس، بیشتر به الگویی از شهرهای مرکزی کشور شباهت دارد تا منطق طراحی جنوب.

اگر در گذشته، فضاهای نیمه‌باز و میدان‌های کوچک محلی در بافت قدیمی بندرعباس نقش مرکز اجتماعی محله را داشتند، امروز معمولاً پارک‌ها وفضاهای عمومی جدید در لبه‌ی محدوده‌ها قرار می‌گیرند؛ دور از دسترس روزمره‌ی ساکنان. در نتیجه، تعامل اجتماعی و حس تعلق به محله کاهش می‌یابد. به بیان دیگر، توسعه‌ی کالبدی شهر از مردم فاصله گرفته است. بازنگری در طراحی منظر شهری بندرعباس، نیازمند درک این واقعیت است که اقلیم، فرهنگ و زندگی اجتماعی سه ضلع جدایی‌ناپذیرند. سایه‌بان‌های پیاده‌راه، نشیمن‌های خنک زیر درخت، دیواره‌های رنگ روشن و مصالح سبک با قابلیت تنفس، نه تزئین، بلکه الزامات زندگی در هوای گرم جنوب‌اند. حتی یک ردیف درخت مناسب در مسیرهای عبوری می‌تواند دمای محیط را تا چنددرجه کاهش دهد و کیفیت حضور انسان را چند برابر کند. این طراحی‌های ساده، پایه‌ی عدالت فضایی‌اند؛ زیرا کیفیت شهری را برای همه‌ی گروه‌ها دردسترس قرار می‌دهند، نه فقط برای ساکنان مجتمع‌های بسته.در این میان، نقش سیاست‌گذاری شهری نیز تعیین‌کننده است.

شهرداری بندرعباس می‌تواند در ضوابط طراحی شهری، حداقل سطح سایه برای مسیرهای پیاده، الزام نشیمن در فضاهای عمومی جدید و رنگ‌بندی روشن نماها را به عنوان معیارهای پایه تصویب کند. همچنین، حمایت از فضاهای کوچک محلی، نه فقط پارک‌های بزرگ می‌تواند توزیع عادلانه‌ی فضاهای اجتماعی را در شهر ممکن سازد. تجربه‌ی شهرهای جنوبی جهان نشان داده است که طراحی فضاهای محلی، بیشتر از ساخت بناهای بزرگ، به پایداری اجتماعی منجر می‌شود. منظر شهری بندرعباس، اگر از منطق اقلیم و فرهنگ خود فاصله نگیرد، می‌تواند چهره‌ای انسانی‌تر و قابل زیست‌تر به شهر ببخشد. شهر خوب، شهری نیست که صرفاً ساختمان‌های نو داشته باشد؛ شهری است که مردم در آن بتوانند در سایه‌ای خنک بنشینند، گفت‌وگو کنند و از زندگی روزمره لذت ببرند. آینده‌ی توسعه‌ی بندرعباس، باید از این اصل ساده آغاز شود: فضای عمومی، قلب تپنده‌ی شهر است.

روزنامه صبح ساحل