بـازی بزرگ هسته‌ای در خلیج‌فارس

جنبه اقتصادی

این توافق‌نامه ۳۰ساله با هدف تأمین «نیازهای انرژی» سعودی منعقد شده است. با این توافق‌نامه، شرکت‌های آمریکایی نقش محوری در ایجاد زیرساخت‌های هسته‌ای این کشور ایفا خواهند کرد. طبق گزارش‌های وال استریت ژورنال، هر دو کشور برای بررسی امکان و ضرورت غنی‌سازی در تأسیسات عربستان سعودی به مدت دو سال همکاری خواهند کرد. سوخت هسته‌ای کافی در جای دیگری برای راه‌اندازی راکتورهای هسته‌ای تولید و در هر غنی‌سازی که در خاک عربستان سعودی انجام شود، شرکت‌های آمریکایی از فناوری‌ استفاده خواهند کرد که با سعودی‌ها به اشتراک گذاشته نمی‌شود.

وزارت انرژی ایالات متحده اعلام کرد که با عربستان سعودی در مورد همکاری در زمینه انرژی هسته‌ای غیرنظامی به توافق رسیده که انتظار می‌رود در را برای شرکت‌های آمریکایی جهت مشارکت در توسعه برنامه هسته‌ای عربستان سعودی بگشاید. براساس برآوردها، این معامله ده‌ها میلیارد دلار ارزش داشته و تقریباً به مدت ۳۰ سال ادامه می‌یابد و پتانسیل استفاده از فناوری راکتور هسته‌ای آمریکا، از جمله راکتورهای AP1000 توسعه یافته شرکت «وستینگهاوس» را خواهد داشت. وستینگهاوس یکی از مهمترین ذی‌نفعان بالقوه این معامله بوده و بخشی از آن متعلق به شرکت کانادایی کامکو و شرکت مدیریت دارایی بروکفیلد است. با این حال، اجرای پروژه‌های انرژی هسته‌ای عربستان سعودی امر فوری نخواهد بود، زیرا داده‌ها نشان می‌دهد که علاوه بر تکمیل رویه‌های نظارتی و قانونی، نیاز به انجام مطالعات امکان‌سنجی و ارزیابی‌های فنی برای انتخاب مناسب‌ترین فناوری برای سعودی وجود دارد، یعنی توسعه زیرساخت‌های هسته‌ای چندین سال طول خواهد کشید.

از نظر اقتصادی، این توافق‌نامه گامی مهم در برنامه انرژی هسته‌ای عربستان سعودی با هدف تنوع‌بخشی به ترکیب انرژی داخلی، کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی برای تولید برق و استفاده از فناوری‌های پیشرفته برای حمایت از توسعه اقتصادی و صنعتی است. براساس برخی برآوردها، نخستین نیروگاه هسته‌ای در عربستان شامل دو رآکتور با ظرفیت کلی حدود ۳.۲ گیگاوات و با هدف راه‌اندازی آن‌ها در ۱۰ سال آینده است. جاه‌طلبی‌های سعودی به پروژه اول محدود نمی‌شود، زیرا ریاض برنامه بلندمدتی را برای افزودن حدود ۱۷ گیگاوات به ظرفیت انرژی هسته‌ای عربستان سعودی تا سال ۲۰۴۰ تعیین کرده که نشان‌دهنده سرمایه‌گذاری روی انرژی هسته‌ای به عنوان یکی از اجزای سبد انرژی در دهه‌های آینده است. این برنامه‌ها در راستای افزایش مورد انتظار تقاضای برق خانگی ناشی از رشد جمعیت و اقتصادی، گسترش پروژه‌های صنعتی و همچنین افزایش پیش‌بینی‌شده مصرف توسط مراکز داده و هوش مصنوعی است.

به باور برخی از کارشناسان انرژی سعودی، انرژی هسته‌ای در این کشور به کمبود نفت یا گاز مربوط نمی‌شود، بلکه در راستای نیاز به تأمین افزایش مورد انتظار مصرف برق در دهه‌های آینده است. باید توجه داشت که ادامه وابستگی به نفت در تولید برق احتمالا منجر به کاهش صادرات نفت خام ریاض شود که در درآمدهای کشور بازتاب می‌یابد. بنابراین، عربستان به منابع جایگزینی برای تولید برق نیاز دارد که به آن اجازه دهد صادرات نفت را به عنوان ستون اساسی اقتصاد ملی حفظ کند. همچنین، افزایش وابستگی به گاز طبیعی برای تولید برق، چالش‌های دیگری را نیز به همراه دارد، زیرا ناگزیر مقادیر بیشتری از گاز را به جای استفاده در بخش صنعت، به نیروگاه‌ها ارسال می‌کند که این امر بر رشد صنایع محلی و ارزش افزوده آن تأثیر می‌گذارد. در مجموع، انرژی هسته‌ای در عربستان سعودی و منابع انرژی تجدیدپذیر می‌توانند نقش مهمی در آزادسازی مقادیری از نفت و گاز مورد استفاده در بخش برق و ارسال آن‌ها به بخش‌های اقتصادی ارزشمندتر، به ویژه صنعت و پتروشیمی، ایفا کنند.

محاسبات راهبردی

البته، بیشتر کارشناسان باور دارند که این توافق فراتر از تولید برق است. برای ریاض، این توافق به مسائلی مانند حاکمیت، اعتبار فناوری و استقلال راهبردی مربوط می‌شود. عربستان برای دستیابی به هدف خود به عنوان یک قدرت فناوری و صنعتی، درپی داشتن صنعت هسته‌ای در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰ است. با این حال، تهدید واقعی در ساخت فوری بمب توسط ریاض نیست، بلکه تهدید واقعی در ایجاد یک قابلیت هسته‌ای نهفته است. از سوی دیگر، این توافق هسته‌ای بین ایالات متحده و عربستان بهترین نمود تلاش دولت ترامپ برای جلب رضایت سعودی‌ها است. به عبارت دیگر، هدف ایالات متحده حفظ نفوذ خود در عربستان، دستیابی به معاملات پرسود برای شرکت‌های هسته‌ای آن و جلوگیری از کنترل چین و روسیه بر صنعت هسته‌ای ریاض است. اما، این امر احتمالا همان هنجارهای بین‌المللی ادعایی واشنگتن را تضعیف می‌کند. هرچند دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، در بسیاری از جنبه‌های این توافق‌نامه به سعودی‌ها آرامش خاطر داده، اما امضای این توافق‌نامه را به گنجاندن عربستان در توافق‌نامه‌های ابراهیم گره زده است. ترامپ در پست اخیر خود اظهار داشت: «این توافق‌نامه کاملاً منوط به پیوستن عربستان سعودی به توافق‌نامه موفق ابراهیم است». در واقع، ترامپ این همکاری هسته‌ای را به یک ابزار چانه‌زنی در یک رقابت دیپلماتیک بسیار کلان تبدیل کرده است.

شتاب واشنگتن و ریاض

براساس گزارش کاسپین پست، حتی برخی کارشناسان این تحول را نشانه‌ای از شکل‌گیری توافقی گسترده و آینده‌نگر میان واشنگتن و ریاض می‌دانند که می‌تواند فراتر از همکاری‌های هسته‌ای دوجانبه باشد. از نگاه این گروه، دستیابی به چنین توافقی برای تأمین برخی اهداف نظامی آمریکا، از جمله بازگشایی احتمالی تنگه هرمز در جریان دور جدید تشدید تنش‌ها، اهمیتی حیاتی دارد. در مقابل، گروهی دیگر معتقدند این تغییر بخشی از راهبرد کلان واشنگتن برای انتقال بار مسئولیت‌های امنیتی در منطقه است. در همین چارچوب، اظهارات پیشین دونالد ترامپ درباره احتمال فروش جنگنده‌های اف-۳۵ به ترکیه در جریان نشست آنکارا نیز قابل ردیابی است.

اهمیت راهبردی عربستان سعودی پیش از این نیز در جریان مذاکرات مربوط به توافق غزه، چارچوب چهارجانبه خاورمیانه و همچنین به دلیل نقش این کشور به‌عنوان یکی از بازیگران تأثیرگذار بازار جهانی نفت آشکار شده بود. ریاض همچنین با توجه به مشارکت گسترده در جنگ یمن، با آسیب‌پذیری‌های امنیتی چندلایه و تهدیدهای احتمالی در جبهه‌های مختلف روبه‌رو است. در چنین شرایطی، عربستان سعودی که درگیر یک معضل امنیتی جدی است، احتمالا تلاش کرده است با تهدید به انتقال همکاری‌های هسته‌ای خود به دیگر کشورها، امتیازات بیشتری از واشنگتن دریافت کند.

آمریکا نیز ممکن است برای جلوگیری از از دست رفتن بازاری چند میلیارد دلاری و حفظ نفوذ راهبردی خود در منطقه، با این درخواست‌ها موافقت کرده باشد. برآیند این عوامل می‌تواند توضیح‌دهنده سرعت گرفتن تصمیم اخیر باشد.