فرهنگی و هنری
تاملی درباره سازوکارهای پنهان اقتدارگرایی، دشمن‌سازی و تسلیم اندیشه در برابر هیاهوی جمعی با کتاب اومبرتو اکو
گاهی خطرناک‌ترین دگرگونی‌های سیاسی، پیش از آنکه در خیابان‌ها و ساختارهای سیاسی دیده شوند، در زبان روزمره، عادت‌های فکری و شیوه نگاه ما به دیگران شکل می‌گیرند. جامعه ممکن است مدت‌ها پیش از استقرار یک ساختار تمامیت‌خواه، به تحقیر مخالف، ستایش اطاعت کور و نفرت از تفاوت عادت کرده باشد. در چنین شرایطی، پرسش مهم این نیست که آیا دوباره همان چهره‌ها، نمادها و لباس‌های تاریخی ظاهر خواهند شد پرسش این است که چه نوع ذهنیت و روابط اجتماعی می‌توانند زمینه بازتولید اقتدارگرایی را فراهم کنند. اومبرتو اکو، نویسنده، فیلسوف و نشانه شناس ایتالیایی، در مقاله مشهور خود با عنوان «فاشیسم ابدی» که در سال ۱۹۹۵ منتشر شد، به همین مسئله می‌پردازد. او با تکیه بر تجربه کودکی خود در ایتالیای موسولینی و تامل در تاریخ فاشیسم، تلاش می‌کند ویژگی‌‌هایی را شناسایی کند که ممکن است در صورت‌های گوناگون این جریان سیاسی تکرار شوند. کتابی که با عنوان «فاشیست جماعت را چطور بشناسیم؟» شناخته می‌شود، خواننده را به مواجهه با مجموعه‌ای از نشانه‌ها دعوت می‌کند نشانه‌هایی که الزاما در کنار یکدیگر و با صورتی یکسان ظاهر نمی‌شوند. اکو از چهارده ویژگی سخن می‌گوید، اما تاکید دارد که این ویژگی‌ها یک نظام کاملا منسجم و بدون تناقض تشکیل نمی‌دهند. اهمیت اثر نیز در همین نکته است: فاشیسم را نمی‌توان صرفا با یک تعریف خشک تاریخی محصور کرد و سپس تصور کرد که با پایان یافتن یک ساختار، امکان بازگشت آن نیز برای همیشه از میان رفته است. این اثر کوتاه، در حقیقت دعوتی به مراقبت از اندیشه است مراقبتی که نه با برچسب‌زنی شتاب‌‌زده، بلکه با شناخت سازوکارهای نفرت، قدرت و حذف آغاز می‌شود.
فاشیسم به مثابه الگویی تکرارشونده
یکی از مهم‌ترین ایده‌های اکو این است که فاشیسم را نباید تنها در قالب تاریخی ایتالیای موسولینی یا آلمان نازی جستجو کرد. در نگاه او، صورت‌های مختلف فاشیسم ممکن است از نظر نمادها، شعارها، ساختارهای اقتصادی و حتی برخی باورهای ظاهری با یکدیگر تفاوت داشته باشند، اما همچنان در بعضی ویژگیهای بنیادین به هم شباهت پیدا کنند. او برای توضیح این وضعیت از مفهوم فاشیسم ابدی استفاده می‌کند مفهومی که قرار نیست همه حکومت‌های اقتدارگرا را یکسان بداند و توجه ما را به امکان تکرار برخی الگوهای فکری و سیاسی جلب می‌کند. این تمایز از نظر شناخت تاریخی اهمیت فراوانی دارد. اگر فاشیسم را فقط با تصویر یک دیکتاتور سبیل‌دار، لباس نظامی و رژه‌های خیابانی بشناسیم، ممکن است در مواجهه با شکل‌های متفاوت اقتدارگرایی دچار نابینایی شویم. قدرت سیاسی می‌تواند از زبان قانون، امنیت، سنت، وحدت ملی یا حتی دفاع از مردم سخن بگوید و در عین حال، امکان مخالفت و استقلال فکری را محدود کند. البته اکو نمی‌گوید هر جامعه سنتی، هر رهبر مقتدر یا هر مخالفتی با مدرنیته الزاما فاشیستی است. اهمیت تحلیل او در شناسایی مجموعه‌ای از گرایش‌ها و بررسی ارتباط آن‌ها با یکدیگر است. این رویکرد به خواننده می‌آموزد که به جای اتکا به ظاهرها، تاریخ، زمینه اجتماعی و شیوه عمل قدرت را بررسی کند.
نوستالژی گذشته
در تحلیل اکو، ستایش بی چون و چرای سنت یکی از ویژگیهای مهم فاشیسم آغازین است. مسئله، احترام به میراث فرهنگی یا علاقه به گذشته نیست مشکل زمانی آغاز می‌شود که گذشته به حقیقتی مقدس و دست نخوردنی تبدیل شود و هر پرسش انتقادی درباره آن، نوعی خیانت یا انحراف تلقی شود.
در چنین فضایی، جامعه به جای آنکه سنت و تاریخ را موضوع شناخت و گفتگو قرار دهد، به آن پناه می‌برد تا از اضطراب تغییر و پیچیدگی جهان معاصر فرار کند. اکو همچنین به بدگمانی نسبت به فرهنگ انتقادی و روشنفکری اشاره می‌کند. اندیشیدن، به ویژه هنگامی که به تمایزگذاری، تردید و پرسشگری منجر شود، می‌تواند برای نظامی که خواهان وحدت بی چون و چرای فکری است، تهدیدآمیز باشد. به همین دلیل، تحقیر دانشگاه، تمسخر روشنفکران و بی‌اعتبار کردن دانش پیچیده، گاهی به ابزارهایی برای محدود کردن قدرت داوری مستقل تبدیل می‌شوند. در سطح اجتماعی، این سازوکار فقط به حکومت‌ها محدود نمی‌ماند. هر جمعی ممکن است در برابر پرسشگری مقاومت کند خانواده‌ای که اطاعت را فضیلت مطلق می‌داند، گروهی که نقد را برنمی‌تابد یا محیطی که تفاوت فکری را نشانه بی‌وفایی می‌شمارد. بااین‌حال وجود چنین رفتارهایی به تنهایی برای اطلاق عنوان فاشیسم کافی نیست. ارزش تحلیل اکو در آن است که ما را به بررسی پیوند میان تقدیس گذشته، سرکوب پرسش و نفی استقلال فکری هدایت می‌کند.
راهی برای ساختن هویت جمعی
هیچ جمع انسانی صرفا با شباهت‌های درونی خود تعریف نمی‌شود بیشتر اوقات مرزهای هویت جمعی از طریق تعیین کسانی شکل می‌گیرند که بیرون از دایره تعلق قرار داده می‌شوند. اکو نشان می‌دهد که ترس از تفاوت و ساختن دشمن، در منطق فاشیستی نقشی اساسی دارد. گروهی که خود را نماینده حقیقت، اصالت یا ملت می‌داند، ممکن است برای حفظ انسجام درونی، بخشی از جامعه را به عنوان عامل فساد، تهدید یا بیگانگی معرفی کند. در این وضعیت، اختلاف نظر به مسئله‌ای امنیتی و اخلاقی تبدیل می‌شود. دشمن‌سازی از نظر روانشناختی نیز سازوکاری قابل تامل است. اضطراب، ناکامی و احساس ازدست‌دادن منزلت می‌توانند انسان را به جستجوی توضیحی ساده برای مشکلات پیچیده سوق دهند. معرفی یک گروه به عنوان مسئول همه نابسامانی‌ها، ممکن است احساس سردرگمی را موقتا کاهش دهد و نوعی همبستگی درونی ایجاد کند اما بهای این همبستگی، انتقال خشم به کسانی است که لزوما نقشی در ایجاد مشکلات ندارند. در چنین فضایی، فرد به تدریج می‌آموزد که برای اثبات وفاداری خود، باید از دشمن مشترک فاصله بگیرد یا حتی نفرت از او را نمایش دهد. اکو توجه ما را به همین لحظه حساس جلب می‌کند: زمانی که تعلق جمعی از راه نفی انسان‌های دیگر ساخته می‌شود.
افسانه اراده یکپارچه مردم
یکی از محورهای مهم مقاله اکو، نقد نوعی مردم‌گرایی گزینشی است؛ برداشتی از مردم که آنان را نه مجموعه‌ای متکثر از شهروندان دارای حقوق مستقل، بلکه پیکری یکپارچه با اراده‌ای واحد تصور می‌کند. در این الگو، ساختار مدعی این است که صدای حقیقی مردم را بهتر از نهادهای نمایندگی، گروه‌های منتقد یا حتی خود شهروندان می‌شناسد.
این ایده، مسئله‌ای بنیادی درباره معنای نمایندگی سیاسی مطرح می‌کند: آیا مردم فقط هنگامی حضور دارند که همگی یک صدا سخن بگویند، یا حق دارند خواسته‌های متفاوت، منافع متعارض و دیدگاه‌های گوناگون داشته باشند؟ در یک جامعه متکثر، هیچ فرد یا گروهی نمی‌تواند بدون سازوکارهای پاسخگویی و نمایندگی، مالک انحصاری اراده عمومی باشد. در شرایط بحران، ناامنی یا بی‌اعتمادی به نهادها، وعده تصمیم‌گیری سریع و پایان دادن به اختلاف‌ها ممکن است برای بخشی از جامعه امیدبخش به نظر برسد. اما حذف اختلاف، الزاما به معنای حل مسئله نیست. گاهی اختلاف‌ها فقط از عرصه عمومی رانده می‌شوند و امکان بیان مسالمت‌آمیز مطالبات کاهش می‌یابد. اهمیت هشدار اکو در این است که میان مردم و ادعای سخن گفتن به نام مردم تفاوت می‌گذارد تفاوتی که بدون آن، مفهوم مشارکت می‌تواند به نمایش تایید قدرت فروکاسته شود.
چرا باید مراقب واژه‌ها باشیم؟
اکو در آخرین ویژگی فاشیسم ابدی به زبان و محدود شدن ابزارهای اندیشیدن توجه می‌کند. او با اشاره به مفهوم «زبان نو» در رمان «۱۹۸۴» جورج اورول، توضیح می‌دهد که ساده‌سازی افراطی زبان می‌تواند ظرفیت تفکر پیچیده و انتقادی را کاهش دهد. منظور او مخالفت با زبان ساده و قابل فهم نیست؛ زبان روشن می تواند زمینه مشارکت عمومی را گسترش دهد. مسئله زمانی پدید می‌آید که واژگان و مفاهیم چنان محدود شوند که افراد نتوانند تجربه‌های پیچیده را بیان کنند، تناقض‌ها را ببینند یا ادعاهای قدرت را به پرسش بگیرند. در زندگی روزمره نیز واژه‌ها تنها ابزار انتقال اطلاعات نیستند آن‌ها مرزهای قابل تصور اندیشه را شکل می‌دهند. کتاب اکو در نهایت ما را به مسئولیتی زبانی و فکری فرامی‌خواند: پیش از آنکه درباره دیگران حکم صادر کنیم، باید بتوانیم ادعاهایشان را بفهمیم، دلایلشان را بسنجیم و اختلاف را بدون حذف انسانِ مخالف تحمل کنیم.
«فاشیست جماعت را چطور بشناسیم؟» را می‌توان اثری درباره مسئولیت شهروند بودن نیز دانست. اکو با یادآوری اینکه فاشیسم ممکن است در پوشش‌هایی ظاهرا بی‌خطر بازگردد، ما را از آسودگی ناشی از تصور پایان یافتن تاریخ برحذر می‌دارد. هشدار او نه مجوزی برای متهم کردن شتاب زده دیگران، بلکه دعوتی برای شناخت دقیق‌تر سازوکارهایی است که آزادی را به‌تدریج فرسوده می‌کنند.
اهمیت این کتاب در روزگاری که جوامع با بحران‌های اقتصادی، اضطراب‌های جمعی، شکاف‌های اجتماعی و منازعات هویتی روبه‌رو هستند، در طرح پرسش‌هایی ماندگار است: چه زمانی تعلق به یک گروه به نفرت از دیگران تبدیل می‌شود؟ چه زمانی میل به نظم، حق مخالفت را تهدید می‌کند؟ و چگونه ممکن است انسان‌ها برای رهایی از ناامنی، بخشی از آزادی خود را داوطلبانه واگذار کنند؟
روزنامه صبح ساحل
به این مطلب امتیاز دهید:
نظرسنجی
جدیدترین اخبار
پلاک‌گذاری خودروهای ایرانیان مقیم خارج فعلا متوقف شد
چه افرادی مشمول افزایش اعتبار کالابرگ می‌شوند؟
انهدام یک تیم گروگانگیر وابسته به گروهک تروریستی در سیستان و بلوچستان
شناسایی سالانه ۱۵۶ هزار بیمار سرطانی در کشور
حمله پهپادی و صدای انفجار در پایتخت عربستان
تمدید مهلت پرداخت مابه‌التفاوت ارز کالا‌های سازمان غذا و دارو
کشف ۲۹ هزار لیتر گازوئیل قاچاق در بندرعباس
۷۲ بیمار جدید سل در هرمزگان شناسایی شد
اعمال تاثیر مثبت معدل در آزمون‌های علوم پزشکی با شرایط جدید
ثبت ۱۰ زلزله بالای ۷ ریشتر در ۲۰۲۶
رایزنی تلفنی عراقچی با وزیر خارجه مصر
تمدید مجدد مهلت ثبت‌نام در رشته‌های بدون آزمون کنکور ۱۴۰۵
پنجشنبه‌های مراکز سلامت تعطیل می‌شود؟/ جزئیات طرح جدید وزارت بهداشت
۶.۵ میلیون شهروند افغانستان از ایران و پاکستان به کشورشان بازگشته‌اند
آغاز ثبت‌نام آزمون انتخاب اعضای جامعه مشاوران مالیاتی
سلام، من دستیار هوشمند گروه رسانه ای صبح ساحل هستم
از خبر، عکس، ویدئو، PDF روزنامه، هواشناسی، اوقات شرعی، تقویم و ساعت سایت بپرسید. گفتگو روی همین دستگاه ذخیره می‌شود.
