اجتماعی
واکاوی دلایل شکل‌گیری حسادت در کودک و کمک برای مدیریت احساساتش
کودکی که با دیدن اسباب‌بازی دوستش اخم می‌کند، از موفقیت خواهرش ناراحت می‌شود، مدام می‌پرسد چرا او را بیشتر دوست داری؟ یا هنگام توجه والدین به نوزاد خانواده رفتارهای کودکانه‌تری از خود نشان می‌دهد، لزوما کودکی خودخواه، ناسازگار یا بدجنس نیست. پشت این رفتارها احساسی قرار دارد که هنوز واژگان لازم برای بیان آن را پیدا نکرده است: حسادت. احساسی پیچیده که می‌تواند با ترس، خشم، اندوه، احساس محرومیت و نگرانی از از دست دادن جایگاه عاطفی درهم‌آمیزد. حسادت در کودکی موضوعی فراتر از یک اختلاف ساده بر سر اسباب بازی است. این احساس در نقطه تلاقی رشد روانی، روابط خانوادگی، تجربه دلبستگی و ساختارهای اجتماعی شکل می‌گیرد. کودک به تدریج خود را در نسبت با دیگران می‌شناسد، تفاوت‌ها را تشخیص می‌دهد و درباره سهم خود از محبت، توجه، امکانات و موفقیت‌ها برداشت‌هایی پیدا می‌کند. در چنین مسیری حسادت می‌تواند بخشی از تجربه معمول رشد باشد اما اگر با تحقیر، تنبیه، رقابت دائمی یا ناامنی عاطفی همراه شود، ممکن است به الگویی پایدار از خصومت و احساس بی‌ارزشی تبدیل شود.
ترس از دست دادن آنچه برای ما مهم است
از منظر روانشناسی رشد، حسادت معمولا زمانی پدیدار می‌شود که کودک رابطه یا امتیازی ارزشمند را در معرض تهدید احساس کند. این تهدید ممکن است واقعی باشد برای مثال، تولد خواهر یا برادری که بخش زیادی از وقت والدین را به خود اختصاص می‌دهد. گاهی نیز تهدید بیشتر جنبه ذهنی دارد مانند زمانی که مادر از نقاشی کودک دیگری تعریف می‌کند و فرزندش نتیجه می‌گیرد که دیگر به اندازه گذشته دوست‌داشتنی نیست.
در هر دو حالت، مسئله خواستن یک وسیله یا امتیاز نیست، بلکه نگرانی درباره جایگاه خود در رابطه با دیگران است. توانایی تنظیم هیجان در کودکی هنوز کامل نشده است. کودک خردسال ممکن است احساس ناخوشایند خود را به شکل گریه، پرخاشگری، قهر، چسبیدن به والدین یا خراب کردن وسیله دیگری نشان دهد زیرا هنوز نمی‌تواند مانند یک بزرگسال درباره احساساتش صحبت کند یا میان تجربه درونی و رفتار بیرونی فاصله بگذارد.
با رشد زبان، خودآگاهی و توانایی درک دیدگاه دیگران، امکان بیان و مدیریت حسادت نیز افزایش می‌یابد البته این تحول برای همه کودکان با سرعت یکسانی اتفاق نمی‌افتد.
رقابت بر سر محبت و جایگاه عاطفی
حسادت کودکان از دیرباز با روابط اولیه خانوادگی، تعارض‌های عاطفی و جایگاه کودک در شبکه روابط والدین و فرزندان بررسی شده است. در نظریه فروید، رقابت کودک با والد یا خواهر و برادر در چارچوب تعارض‌های رشدی و مثلث‌های عاطفی خانوادگی مورد توجه قرار می‌گیرد. بااین‌حال، این صورت‌بندی تاریخی تنها یکی از دیدگاه‌های روانکاوانه است و نباید آن را توضیحی قطعی و یکسان برای همه کودکان دانست. در رویکردهای روابط ابژه، اهمیت بیشتری به تجربه درونی کودک از رابطه با مراقبان داده می‌شود. کودک ممکن است والد را در لحظه‌ای که به او توجه می‌کند، کاملا خوب و دوست‌داشتنی تجربه کند و هنگامی که توجه والد به دیگری معطوف می‌شود، احساس طردشدگی یا خشم پیدا کند. در چنین شرایطی، دشواری کودک در کنار هم نگه داشتن احساس عشق و خشم می‌تواند به رفتارهای متناقض بینجامد: همان کودکی که خواهرش را دوست دارد، ممکن است گاهی آرزو کند او از خانه برود. حسادت می‌تواند حامل تعارضی میان نیاز به محبت، میل به انحصار رابطه و دشواری پذیرش استقلال دیگری باشد. وظیفه والد این نیست که کودک را بابت چنین احساساتی شرمنده کند بلکه باید به او کمک کند بفهمد دوست داشتن یک نفر لزوما به معنای ازدست‌دادن محبت فردی دیگر نیست.
کار بیهوده‌ی مقایسه کردن
حسادت تنها محصول ویژگی‌های فردی یا روابط درون خانواده نیست و جامعه نیز به کودک می‌آموزد چه چیزهایی ارزشمندند و بر سر چه چیزهایی باید رقابت کرد. در محیطی که موفقیت با نمره، ظاهر، دارایی، رتبه و برتری نسبت به دیگران تعریف می‌شود، کودک به تدریج یاد می‌گیرد ارزش خود را از جایگاهش در مقایسه با همسالان ارزیابی کند. در چنین فضایی، موفقیت دوست یا خواهر و برادر ممکن است به‌جای آنکه فرصتی برای شادی مشترک باشد، تهدیدی علیه احساس ارزشمندی شخصی تلقی شود. خانواده یکی از نخستین مکان‌هایی است که این منطق اجتماعی در آن بازتولید می‌شود. جمله‌هایی مانند ببین خواهرت چقدر مرتب است، چرا مثل پسرخاله‌ات درس نمی خوانی؟ یا دوستت از تو زرنگ‌تر است ظاهرا با هدف تشویق گفته می‌شوند، اما می‌توانند کودک را وارد رقابتی دائمی کنند که در آن محبت و احترام به عملکرد وابسته می‌شود. در این وضعیت، کودک ممکن است موفقیت دیگری را نشانه شکست خودش بداند. فرهنگ مصرف نیز در شکل‌گیری این احساس نقش دارد. تبلیغات، نمایش سبک زندگی در فضای مجازی و تاکید بر داشتن وسایل خاص می‌توانند خواستن را به مقایسه و مقایسه را به احساس محرومیت تبدیل کنند.
چگونه رفتار والدین حسادت را تشدید یا تعدیل می‌کند؟
کیفیت رابطه کودک با مراقبان، در چگونگی تجربه و مدیریت حسادت اهمیت دارد. هنگامی که کودک به اندازه کافی احساس امنیت می‌کند و مطمئن است رابطه عاطفی‌اش با والدین با حضور فرد دیگری از بین نمی‌رود، معمولا فرصت بیشتری برای تحمل ناکامی و پذیرش روابط غیرانحصاری پیدا می‌کند. در مقابل، بی‌ثباتی در توجه، تهدید به محروم کردن کودک از محبت، تحقیر احساسات او یا رفتارهای تبعیض‌آمیز می‌توانند نگرانی درباره جایگاه عاطفی را تشدید کنند. تبعیض همیشه آشکار نیست. گاهی والدین بدون آنکه قصد آسیب داشته باشند، یکی از فرزندان را به دلیل بیماری، سن کمتر، موفقیت تحصیلی یا شباهت شخصیتی بیشتر، پیوسته در مرکز توجه قرار می‌دهند. اگر تفاوت در رسیدگی با بی‌اعتنایی به نیازهای فرزند دیگر همراه شود، احتمال شکل گیری احساس بی‌عدالتی افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، توصیه به کودک که باید خواهر یا برادرت را دوست داشته باشی نمی‌تواند جای تجربه واقعی انصاف و امنیت را بگیرد. از سوی دیگر، برابری به معنای رفتار کاملا یکسان با همه فرزندان نیست. کودکان در سنین و شرایط متفاوت، نیازهای متفاوتی دارند. آنچه اهمیت دارد این است که تفاوت در رسیدگی برای کودک قابل فهم باشد و به معنای ارزشمندتر بودن یک فرزند تلقی نشود. والدین می‌توانند توضیح دهند که نوزاد به مراقبت بیشتری نیاز دارد، بی آنکه احساس فرزند بزرگ‌تر را کوچک بشمارند. همچنین بهتر است از مقایسه مستقیم فرزندان، برچسب‌هایی مانند حسود، لوس یا خودخواه و وادار کردن آنان به رقابت برای جلب رضایت والدین پرهیز شود. رابطه امن، توجه متناسب و پذیرش هیجان‌ها، زمینه‌ای فراهم می‌کنند که کودک بدون نیاز به تخریب دیگری، احساسات خود را بیان کند.
حسادت طبیعی است یا نگران‌کننده؟
حسادت به خودی خود اختلال روانی محسوب نمی‌شود. بروز آن در موقعیت‌هایی مانند تولد فرزند جدید، تقسیم توجه والدین، مقایسه با همسالان یا مواجهه با موفقیت دیگری می‌تواند بخشی از تجربه طبیعی کودکی باشد. شدت و شکل این احساس نیز با سن، توانایی زبانی، خلق‌وخو، شرایط خانوادگی و تجربه‌های پیشین کودک تغییر می‌کند. برای مثال، کودک خردسالی که هنوز درک محدودی از زمان و روابط دارد، ممکن است جدایی کوتاه والدین یا توجه آنان به دیگری را دشوارتر تحمل کند. بااین‌حال، صرف طبیعی بودن یک هیجان به این معنا نیست که هر رفتاری ناشی از آن را باید نادیده گرفت. اگر حسادت به طور مکرر با آزار جسمی خواهر یا برادر، تهدید، تخریب وسایل، تحقیر دیگران یا تلاش برای آسیب رساندن همراه شود، لازم است جدی گرفته شود. همچنین اگر نگرانی درباره برتری دیگران یا از دست دادن محبت، به شکل پایدار خواب، بازی، روابط دوستانه، حضور در مدرسه یا آرامش خانوادگی را مختل کند، بررسی تخصصی می‌تواند مفید باشد.
چگونه با حسادت کودک برخورد کنیم؟
نخستین گام، جدا کردن احساس از رفتار است. کودک باید بداند حسادت، خشم یا حتی آرزوی انحصاری بودن محبت والدین، احساساتی هستند که می‌توان درباره آن‌ها حرف زد اما این احساسات مجوز آسیب زدن به دیگران نیستند. برای مثال، والد می‌تواند بگوید: می‌فهمم وقتی با خواهرت بازی می‌کنم ناراحت می‌شوی و دلت می‌خواهد بیشتر کنار تو باشم اما اجازه نمی دهم او را هل بدهی. بیا راه دیگری پیدا کنیم تا حرفت را بگویی. گام بعدی، فراهم کردن فرصت بیان احساسات است. پرسش‌های ساده‌ای مانند وقتی این اتفاق افتاد، چه احساسی داشتی؟ یا فکر کردی چه چیزی را از دست می‌دهی؟ به کودک کمک می‌کنند تجربه مبهم خود را به کلمات تبدیل کند. لازم نیست والد فورا احساس را اصلاح کند یا با استدلال طولانی به کودک ثابت کند که اشتباه می‌کند. شنیدن بدون تمسخر و سرزنش، امکان گفتگو را افزایش می‌دهد. توجه اختصاصی و متناسب با نیاز کودک نیز اهمیت دارد.زمانی کوتاه برای بازی یا گفتگوی دونفره، بدون تلفن همراه و حواس پرتی، می‌تواند به تقویت احساس ارتباط کمک کند. در کنار آن، باید مهارت‌هایی مانند صبر کردن، درخواست محترمانه، حل تعارض، همدلی و تحمل ناکامی به تدریج آموزش داده شوند. تحسین رفتارهای مشخص، مانند همکاری یا بیان آرام ناراحتی، از برچسب زدن به شخصیت کودک موثرتر است.
والدین همچنین باید الگوی رفتاری مناسبی باشند: اگر خودشان دائما دیگران را تحقیر یا با هم مقایسه کنند، انتظار مدیریت سالم حسادت از کودک دشوار خواهد بود. در نهایت، هدف تربیت کودکی نیست که هرگز حسادت نکند؛ هدف پرورش انسانی است که بتواند بدون انکار احساسات خود، مسئولیت رفتارش را بپذیرد و موفقیت دیگری را تهدیدی برای ارزشمندی خویش نداند.
به این مطلب امتیاز دهید:
نظرسنجی
جدیدترین اخبار
تعلیق موقت فعالیت فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض پس از حمله
تغییر نحوه فعالیت مدارس در میناب؛ برگزاری کلا‌س‌های درس به صورت ترکیبی حضوری و آنلاین
هواپیمای توقیف شده در ترکیه رفع توقیف شد
مطالبه فوری مردم ایسین برای جمع‌آوری سگ‌های ولگرد؛ حمله به کودک سه‌ساله زنگ خطر را به صدا درآورد
بازگشت ۵۴ پرنده وحشی به طبیعت هرمزگان/ پایان فعالیت شکارچیان غیرمجاز با تخریب ۲۰ کوخه
تساوی استقلال و پرسپولیس در دربی جوانان
پیامک سازمان مالیاتی را جدی بگیرید؛ مراقب سوءاستفاده از هویت‌تان باشید
بانک مرکزی خرید آنلاین طلا از اپلیکیشن‌های بانکی را ممنوع کرد
انفجاری مهیب در فرودگاه ملک خالد در ریاض
اختصاص نزدیک به ۳ میلیارد دلار ارز برای دارو و تجهیزات پزشکی در ۶ ماه نخست
اجرای سراسری سامانه ضمانت الکترونیک در کشور از ۱۵ مهرماه
زنگ خطر خروج دام از مرزها/پیش‌بینی تولید ۵۰ هزار تنی گوشت در پاییز
تنوع مدارس باید کاهش یابد/ نحوه تخصیص سرانه مدارس
برگزاری مراسم دانش‌آموختگی ۵۷ پزشک در بندرعباس
غرق‌شدگی دختر ۹ ساله در پدل بندرلنگه؛ هشداری تلخ برای پرهیز از شنا در آب‌های ناایمن
سلام، من دستیار هوشمند گروه رسانه ای صبح ساحل هستم
از خبر، عکس، ویدئو، PDF روزنامه، هواشناسی، اوقات شرعی، تقویم و ساعت سایت بپرسید. گفتگو روی همین دستگاه ذخیره می‌شود.
