امید ساحل
روایتی از بزرگ‌ترین قیام تنگستانی‌ها در سال‌های جنگ جهانی اول
در روزگاری که ایران درگیر جنگ جهانی اول بود و دولت مرکزی توان کافی برای دفاع از سواحل جنوبی کشور نداشت، مردم تنگستان و دیگر نیروهای محلی جنوب ایران در برابر پیشروی و اشغالگری انگلیس ایستادند؛ مقاومتی که از سال ۱۳۳۳ هجری قمری آغاز شد و تا سال ۱۳۳۹ ادامه یافت و با نام‌هایی چون رئیس‌علی دلواری، زایر خضرخان اهرمی و شیخ حسین‌خان چاه‌کوتاهی در تاریخ مبارزات ضداستعماری جنوب ایران ماندگار شد.
در آستانه جنگ جهانی اول، جنوب ایران زیر نفوذ و اداره خان‌های متعدد قرار داشت. گرایش سیاسی این خان‌ها یکسان نبود؛ خان‌های برخی مناطق شمالی جنوب ایران مانند لیراوی، حیات‌داود، انگالی و شبانکاره گرایش بیشتری به انگلستان داشتند، اما در مناطقی همچون تنگستان، دشتی، دشتستان و سواحل جنوبی، مخالفت با سیاست‌های انگلیس پررنگ‌تر بود. در تنگستان نیز زایر خضرخان اهرمی، شیخ حسین‌خان چاه‌کوتاهی و رئیس‌علی دلواری از چهره‌های اصلی منطقه بودند.
با آغاز جنگ جهانی اول، اگرچه ایران بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، دامنه جنگ به کشور کشیده شد. بوشهر به دلیل موقعیت راهبردی، تجاری و ارتباطی، اهمیت ویژه‌ای برای انگلیس داشت و به یکی از پایگاه‌های مهم این کشور در جبهه بین‌النهرین تبدیل شد. انگلیس می‌کوشید با فشار نظامی بر بوشهر، دولت ایران را به همکاری با کشورهای عضو اتفاق مثلث وادار کند؛ اما دولت مرکزی نه با انگلیس همراه شد و نه توانست دفاع مؤثری از سواحل خلیج فارس سازمان دهد. در چنین شرایطی، بار اصلی مقاومت عملاً بر دوش نیروهای محلی قرار گرفت.
همزمان با آغاز جنگ، فعالیت آلمانی‌ها در بوشهر نیز افزایش یافت. لیستمان، کنسول آلمان در بوشهر، با برخی خان‌ها و کدخدایان منطقه از جمله رئیس‌علی دلواری ارتباط داشت. فعالیت واسموس در جنوب ایران نیز نگرانی انگلیسی‌ها را افزایش داده بود. در همین دوره، بازداشت اتباع آلمانی از سوی نیروهای انگلیسی در بوشهر، نقض بی‌طرفی ایران تلقی شد و فضای سیاسی منطقه را بیش از پیش ملتهب کرد.
نقطه مهم دیگری که زمینه‌ساز گسترش اعتراض‌ها شد، درگیری موقرالدوله با حاج علی تنگستانی، کدخدای ریشهر، بود. با دخالت نیروهای انگلیسی، به ریشهر حمله شد و حاج علی تنگستانی بازداشت و به هندوستان تبعید شد. این اقدام اعتراض گسترده مردم جنوب، به‌ویژه تنگستانی‌ها، را به دنبال داشت. در ادامه، تلاش واسموس برای تشویق خان‌های منطقه به مقابله با انگلیس و فتوای جهاد شماری از علمای بوشهر، برازجان و فارس، زمینه را برای آغاز قیام تنگستان فراهم کرد. از جمله این علما سیدعبدالله مجتهد بلادی، شیخ محمدحسین برازجانی، آقاسیدمرتضی اهرمی، سیدعبدالحسین لاری و شیخ جعفر محلاتی بودند.
با شکل‌گیری قیام، خان‌های مخالف انگلیس از جمله میرزا محمدخان برازجانی، زایر خضرخان اهرمی، شیخ حسین چاه‌کوتاهی، رئیس‌علی دلواری و نورمحمد دالکی برای مقابله با نیروهای انگلیسی بسیج شدند. انگلیسی‌ها که احتمال گسترش درگیری را جدی می‌دانستند، نیروهای نظامی خود را در بوشهر افزایش دادند. در مقابل، تنگستانی‌ها با شبیخون‌های مداوم به نیروهای انگلیسی و برخی نمایندگی‌های متفقین در بوشهر حمله می‌کردند و فشار قابل توجهی بر نیروهای اشغالگر وارد می‌ساختند.
یکی از مهم‌ترین رویارویی‌ها در ۲۹ شعبان ۱۳۳۳ رخ داد؛ زمانی که در یکی از شبیخون‌های نیروهای تحت رهبری رئیس‌علی دلواری، چند سرباز هندی و دو افسر انگلیسی کشته شدند. انگلیسی‌ها این حادثه را بهانه‌ای برای اشغال بوشهر قرار دادند و در ۲۶ رمضان ۱۳۳۳ برابر با ۸ اوت ۱۹۱۵، بندر بوشهر را تصرف کردند. تعدادی از مخالفان نیز بازداشت و به هندوستان تبعید شدند و حتی عبارت «بوشهر در تصرف انگلیس» بر روی تمبرهای پست ایران چاپ شد.
اما اشغال بوشهر به معنای پایان مقاومت نبود. تنها دو روز بعد، نیروهای انگلیسی با چند ناو و نیروهای پیاده به دلوار، یکی از اصلی‌ترین مراکز مقاومت و محل استقرار رئیس‌علی، حمله کردند. با وجود بمباران شدید دلوار و نخلستان‌های آن، نیروهای تنگستانی مقاومت کردند و انگلیسی‌ها با وجود برتری نظامی و تحمل ده‌ها کشته و زخمی، مجبور به عقب‌نشینی به سمت بوشهر شدند.
با این حال، این مقاومت هزینه سنگینی نیز داشت. در ۲۶ شوال ۱۳۳۳، رئیس‌علی دلواری در حمله‌ای شبانه کشته شد. پس از مرگ او، نیروهای تنگستانی برای انتقام وارد میدان شدند، اما در نبرد کوه کُزی شکست خوردند و خالوحسین دشتی، متحد رئیس‌علی، نیز به اسارت انگلیسی‌ها درآمد. پس از این نبرد از شدت حملات کاسته شد و انگلیسی‌ها اعلام کردند که به اشغال بوشهر پایان می‌دهند؛ با این حال، مقاومت تنگستانی‌ها علیه انگلیسی‌ها و حاکم جدید بوشهر ادامه پیدا کرد.
در اوایل محرم ۱۳۳۴، ژاندارمری فارس در اقدامی غافلگیرانه چند مقام و تبعه انگلیسی، از جمله فردریک اوکانر، کنسول انگلیس در فارس، را دستگیر و به اهرم تنگستان فرستاد. تلاش انگلیسی‌ها برای آزادی اسرا نتیجه‌ای نداد و در نهایت میان انگلیسی‌ها و شیخ حسین‌خان چاه‌کوتاهی و زایر خضرخان اهرمی قرارداد صلح بسته شد. بر اساس این توافق، اسیران ایرانی و انگلیسی مبادله شدند و تنگستانی‌ها متعهد شدند علیه نیروهای انگلیسی مقیم بوشهر اقدامی نکنند. در مقابل، انگلیس نیز تعهداتی درباره بازگرداندن اموال و آزادی کالاهای توقیف‌شده پذیرفت.
این صلح اما پایان ماجرا نبود. انگلیسی‌ها مدتی بعد به بهانه حملات تنگستانی‌ها، در منطقه چغادک با آنان وارد جنگ شدند و نیروهای تنگستانی را شکست دادند. شیخ حسین‌خان و زایر خضرخان پس از آن متواری شدند و در مناطق دشتی و دشتستان به مقاومت ادامه دادند. آنان تا پایان جنگ جهانی اول، با تکیه بر جنگ‌های پارتیزانی، در برابر انگلیسی‌ها ایستادگی کردند و عملاً حرکت نیروهای انگلیسی از بوشهر به سمت شیراز را با مشکل مواجه ساختند.
با گذشت زمان، اما شرایط به زیان نیروهای مقاومت تغییر کرد. کاهش توان نظامی، مشکلات اقتصادی، نبود حمایت کافی از سوی دولت مرکزی، کمبود آذوقه و مهمات و همچنین تلاش انگلیسی‌ها برای جذب برخی افراد بانفوذ منطقه، از عواملی بود که توان مقاومت را کاهش داد. در محرم ۱۳۳۷، چاه‌کوتاه، اهرم و برازجان به اشغال نیروهای انگلیسی درآمد و زایر خضرخان با گروهی از نیروهای وفادار خود به کوه‌های اطراف اهرم پناه برد و به مقاومت ادامه داد.
سرانجام در شوال ۱۳۳۸، پلیس جنوب ایران با همکاری برخی عناصر محلی، مقاومت تنگستانی‌ها را سرکوب کرد. شیخ حسین‌خان چاه‌کوتاهی و پسرش شیخ خزعل کشته شدند و زایر خضرخان نیز در سال ۱۳۴۱ همراه فرزندش سام‌خان به قتل رسید. بدین ترتیب بزرگ‌ترین قیام تنگستانی‌ها پس از سال‌ها مقاومت پایان یافت.
با وجود پایان نظامی قیام، اثر آن در تاریخ جنوب ایران باقی ماند. این مقاومت به دولت ضعیف ایران امکان داد در برابر خواسته‌های انگلیس پایداری بیشتری نشان دهد و به مبارزات ژاندارمری فارس و عشایر قشقایی علیه عوامل انگلیس و پلیس جنوب نیز کمک کرد. همچنین اثرگذاری مقاومت جنوب بر عملیات جبهه بین‌النهرین، به قیام تنگستان ابعادی فراتر از یک درگیری محلی بخشید و آن را به یکی از جلوه‌های مهم مقاومت ضداستعماری در ایران تبدیل کرد.
به این مطلب امتیاز دهید:
نظرسنجی
جدیدترین اخبار
سهمیه سوخت مالکان خودروهای فرسوده قطع نمی‌شود
آرین سلیمی و ابوالفضل زندی در پاریس به مدال طلا رسیدند
جیش‌الظلم مسئولیت حمله به سیستان‌وبلوچستان را بر عهده گرفت
مردی در پی اختلافات خانوادگی، خواهر خود را با ضربات چاقو کشت
خلبان فلای‌دبی ارتباط خود با ایران را رد کرد
فول کونگ‌فو الف قهرمان مسابقات کونگ‌فو هرمزگان شد
کسب عناوین چهارم و پنجم بانوان دوومیدانی در مسابقات کشور
اعزام دو تیم هفت‌سنگ و گانیه به هند
تعطیلی احتمالی مدارس بر اساس شرایط هر منطقه تعیین می‌شود
فعالیت ترکیبی مدارس؛ آموزش حضوری و غیرحضوری در تمامی مقاطع تحصیلی
جزئیات درگیری خونین در دیشموک؛ ۳ کشته در درگیری مسلحانه ، احتمال افزایش شمار کشته‌شدگان
پرسپولیس 3 - 1 نفت آبادان ؛ پرسپولیس به یک قدمی صدر رسید
شهادت معاون اجتماعی فراجا در انفجار تله بمب‌گذاری‌شده در زاهدان
بلاتکلیفی خانواده‌ها در انتظار تصمیم استانداری هرمزگان؛ مدارس حضوری هستند یا غیرحضوری؟
اعزام نخستین گروه از کاروان پاراآسیایی ایران به ناگویا
سلام، من دستیار هوشمند گروه رسانه ای صبح ساحل هستم
از خبر، عکس، ویدئو، PDF روزنامه، هواشناسی، اوقات شرعی، تقویم و ساعت سایت بپرسید. گفتگو روی همین دستگاه ذخیره می‌شود.
