تنگه استراتژيک هرمز؛ تنگه اُحد جمهوري اسلامي ايران

صبح ساحل ، اجتماعی - در ميان  تنگه ها و گذرگاه هاي آبي وجود دارند که از لحاظ استراتژيک بسيار مهم تلقي مي شوند. در اين ميان تنگه جبل الطارق، تنگه مالاکا، کانال پاناما، کانال سوئز و مسلماً تنگه هرمز از جمله گذرگاه هايي هستند که نامشان به آساني به اذهان خطور مي کند.تنگه هرمز بنا بر توصيفات مفسران و کارشناسان اقتصادي ، سياسي ، جغرافيايي و کنشگران حوزه اقتصاد دريا ،گذرگاه آبي باريکي است که درياي عمان را در جنوب شرق به خليج فارس در جنوب غرب متصل مي کند. ايران در ساحل شمالي و امارات متحده عربي در ساحل جنوبي اين تنگه واقع شده اند. تنگه هرمز در باريکترين قسمت 34 کيلومتر عرض دارد. پهناي گذرگاهي که کشتي ها در آن رفت و آمد مي کنند تنها 9 کيلومتر است که با در نظر گرفتن 3 کيلومتر منطقه حائل ميان کشتي هايي که در جهت مخالف از کنار يکديگر عبور مي کنند، اين تنگه تنها گذرگاه دريايي است که مناطق وسيعي از کشورهاي صادرکننده نفت حاشيه خليج فارس را به آب هاي آزاد متصل مي کند. بيش از 90 درصد نفت صادره از خليج فارس و يا به عبارتي نزديک به 17 ميليون بشکه نفت در روز از اين تنگه عبور مي کند. با توجه به اينکه نزديک به دو پنجم نفت دنيا از طريق تنگه هرمز به بازارهاي جهاني فرستاده مي شود، اين تنگه يکي از شراين اصلي نفتي دنيا محسوب مي گردد. با توجه به اين حقايق، اگر تنگه هرمز در کنترل ايران قرار بگيرد و يا توسط اين کشور بسته شود، تنها حدود 3 ميليون از 17 ميليون بشکه نفت صادره از اين منطقه مي تواند از طريق خط لوله نفتي بين عربي که حدود 2 هزار کيلومتر طول دارد از طريق خاک عربستان سعودي به درياي سرخ انتقال يابد.با اين وجود هيچگونه آلترناتيوي براي انتقال 18 درصد از گاز طبيعي مايع مصرفي در دنيا که از قطر و امارات متحده عربي صادر مي شود وجود ندارد. در نتيجه بستن تنگه هرمز و يا تحت کنترل گرفتن رفت و آمد در اين تنگه تأثيري جدي بر بازارهاي جهاني انرژي و همين طور بازارهاي آشفته بورس خواهد داشت. در صورت افزايش تنش ها ميان ايران و آمريکا تنگه هرمز مکاني است که نه تنها براي مخالفين بلکه براي تمام دنيا حائز اهميت خواهد بود.اگر در ميان بيش ار 200 کشور کوچک و بزرگ جهان بخواهيم 10 گانه اي از کشورها را که اهميت فوق العاده اي از لحاظ ژئواستراتژيک و ژئوپولتيک دارند ، نام ببريم يکي از آن کشورها کشور عزيزمان،جمهوري اسلامي ايران است که اين موضوع اهميت و ارزش موقعيت بي همتا و کم نظيري را براي امنيت و ژئواستراتژيک جمهوري اسلامي ايران فراهم آورده است.از سويي راهبردي ترين مرز ايران را اگر بنا باشد متصور باشيم، قطعا تنگه ي فوق العاده راهبردي و حياتي”هرمز” خواهد بود.تنگه ي هرمز همان قدر اهميت دارد که تنگه ي احد در صدر اسلام و در جنگ احد مورد توجه ويژه حضرت رسول (ص)بود . و غفلت از اين تنگه به همان حد زيان آور است که رزمندگان صدر اسلام از غفلت به تنگه ي احد زيان ديدند. هرمز اما امروز “تنگه ي احد ايران ” است.

منابع استراتژيک فسيلي جهان بعنوان مواد اوليه و ورودي کثيري از کمپاني هاي بزرگ دنيا که توليد بسياري از کالاهاي مورد نياز جهانيان را ماموريت دارد و از اين رهگذر تعاملات سياسي جهان را موثر و متاثر از يکديگر ميسازد، اين منابع از يک جغرافياي اختصاصي برخوردار است که باز ژئواستراتژيک منطقه خاورميانه است که جغرافياي اختصاصي منابع فسيلي را در خود دارد ، بگونه اي که بالغ بر 60 درصد منابع فسيلي دنيا در منطقه خاور ميانه واقع شده که تا پيش از پيروزي انقلاب اسلامي ايران حدود 60 درصد از منابع استخراجي از طريق اين تنگه به ساير نقاط جهان منتقل ميشد.اما تحولاتي که بعد از پيروزي انقلاب اسلامي روي داد سبب شد تا قدرتهاي جهاني به فکر ايجاد آلترناتيوي براي اين آبراه حياتي بيفتند که از جمله آنها ميتوان به طراحي خط لوله هاي انتقال نفت،همچون خط انتقال نفت از ظهران عربستان به درياي سرخ و چندين خط لوله نفتي ديگر اشاره کرد که به رغم کاستن حجم نفت ترانزيتي از اين تنگه، به علل مختلف،از جمله واقع شدن قلب ايدئولوژي اسلامي در اين منطقه حساس و وجود بازار مصرف ويژه اي که به دليل فروش نفت در منطقه وجود دارد،موفق به کاستن از اهميت تنگه هرمز نشدند. مختصات جغرافيايي تنگه هرمز از حد فاصل خط فرضي بين بندر فجيره امارات در درياي عمان تا بندر جاسک(راس الکوه) آغاز و تا خط فرضي بين شارجه امارات ، ابوموسي ، تنب کوچک و بزرگ و پوزه قشم(دلاوران) امتداد مي يابد. اين تنگه به مثابه يک گلوگاه براي خليج فارس (که يک درياي بسته محسوب ميشود) عمل ميکند و هر نظام حاکميتي که کنترل تنگه را در اختيار داشته باشد ميتواند بر کل خليج فارس تسلط داشته باشد.تنگه هرمز به دو منطقه آبراه بين المللي تقسيم شده است.يک آبراه ورودي و يک آبراه خروجي.يعني هيچ کشتي اي طبق قوانين بين المللي حق ورود از آبراه خروجي را ندارد و برعکس.دليل اين تقسيم بندي ترافيک بالاي موجود در تنگه است که بطور تقريبي هر پنج دقيقه يک کشتي از آن عبور ميکند،و در صورت عدم رعايت تقسيم بندي موجود،حوادث و تصادفات دريايي ناگواري روي خواهد داد و تنگه را از نظر زيست محيطي با خطر آلودگي مواجه خواهد ساخت.عرض تنگه در باريک ترين نقطه 26.5 مايل دريايي است که در حدفاصل بين جزيره هنگام و جزيره ليتل کوئين عمان واقع است.اين 26.5 مايل نيز از هر دو طرف داراي محدوديت هاي عمق ميباشد که نهايتا 16 مايل از آن مناسب براي کشتيراني است.

جزاير استراتژيک ايراني و امنيت خليج فارس

جزاير ايراني لارک،ابوموسي،تنب بزرگ و تنب کوچک که در تنگه هرمز واقعند، به عنوان رينگ دفاعي تنگه،از اهميت استراتژيک ويژه اي برخوردارند.جزاير ابوموسي،تنب بزرگ و تنب کوچک با تشکيل حالت نعل اسبي در تنگه هرمز امکان بهره برداري نظامي براي تسلط بر تنگه را براي جمهوري اسلامي ايران فراهم ميسازند.جزيره هاي کناري مثل لارک که مشرف بر تنگه ميباشند و امکان رصد هرگونه عبور و مرور از تنگه را فراهم ميسازد و جزيره قشم که پايگاه هاي نظامي موجود در تنگه را در خود جاي داده است،نقش پشتيباني را ايفا ميکنند. (هر کدام از جزاير نامبرده داراي ماموريتي اختصاصي در سياست هاي ژئوپوليتيک جمهوري اسلامي را دارا هستند)

امنيت کامل خليج فارس از سال 1376 (از دهانه فاو تا تنگه هرمز) برعهده نيروي دريايي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي واگذار شده واز تنگه هرمز تا خليج گواتر به عهده نيروي دريايي ارتش گذاشته شده است.

طرح کانال آلترناتيو تنگه

کانال جايگزين تنگه هرمز طرحي است از سوي امير نشين دبي مورد مطالعه قرار گرفته است. بر اساس اين طرح قرار بود،با ساخت کانالي از داخل اين کشور، سواحل امارات در درياي عرب (در جنوب شرقي امارات) به سواحل اين کشور در خليج فارس(در شمال امارات) متصل شود.طول اين کانال 180 کيلومتر و هزينه احداث آن 200 ميليارد دلار برآورد شده بود. هدف از اجراي آن خنثي سازي خطر احتمالي جمهوري اسلامي مبني بر بستن تنگه هرمز در صورت حمله نظامي به جمهوري اسلامي ايران بوده است که البته بدليل بالارفتن توان نظامي جمهوري اسلامي ايران و عدم وجود توجيه نظامي و اقتصادي براي طرح،هم اکنون اجراي آن متوقف شده است.

 تهديد و ميزان امکان پذيري مسدود کردن تنگه

عمق متوسط خليج فارس بنابر تازه ترين پيمايش دقيق سازمان نقشه برداري 30 الي 35 متر ميباشد که عميق ترين نقطه آن در تنگه هرمز واقع شده و بالغ بر 90 متر است که هرچه به سمت درياي عمان پيش برويم عمق تنگه افزايش پيدا ميکند.با توجه به عمق تنگه و امکان استفاده از حربه مسدودسازي تنگه به عنوان يک تاکتيک،جالب است به اين نکته اشاره شود که عليرغم مطرح شدن برخي احتمالات مبني بر غرق کردن شناورها براي مسدود کردن تنگه(در صورت حمله نظامي به ايران)،مسدودسازي به اين روش عملا امکان پذير نيست.چون با توجه به طول 26.5 مايلي تنگه و همچنين با توجه به اينکه بزرگترين نفتکش هاي موجود 350 متر طول و نهايتا 40 متر ارتفاع دارند،براي انجام اين کار بايد بالغ بر 100 نفتکش غول پيکر در تنگه غرق شود که عملا ممکن نيست.تنگه هرمز در واقع به وسيله تاکتيک هاي نظامي و دفاعي بسته ميشود،که در اين مورد نيز اهميت جزاير سه گانه بسيار هائز اهميت است.توان موشکي جمهوري اسلامي امروز در سايه تلاش ها و رشادت هاي دلير مردان نيروي دريايي ارتش و سپاه پاسداران به مرحله اي از توانمندي رسيده که توانايي هدف قرار دادن ناوهاي نظامي را حتي در اقيانوس هند نيز دارا ميباشد.

حضور نيروهاي آمريکايي در خليج فارس

در طول سال هاي گذشته حجم حضور نيروهاي آمريکايي در منطقه متفاوت بوده است.بيشترين حضور ناوهاي آمريکايي مربوط به جنگ اخير عراق در سال 1382 است که طي آن حدود 300 شناور نظامي در منطقه حاضر شدند.بعد از فروکش کردن شدت جنگ اين حجم کاهش پيدا کرد و به متوسط بين 170 شناور تقليل يافت.بعد از دستگيري ملوانان انگليسي در منطقه اين امر به شدت کاهش يافت و به کمترين ميزان خود در ده سال گذشته رسيد که هم اکنون تعداد کل شناورهاي نظامي کشورهاي مختلف از جمله آمريکا به 85 فروند ميرسد. نيروهاي آمريکايي بعد از اين اتفاق حضور محتاطانه تري را در منطقه تجربه کردند.بطوريکه براي جلوگيري از تکرار افتضاحي که براي ملوانان انگليسي پيش آمد، ناوگان نظامي آمريکا،حاضر در خليج فارس،دستور يافت که به استثناي شرايط ويژه،هيچگاه وارد آبهاي انحصاري اقتصادي ايران نگردد و به هيچ وجه به شناورهاي نظامي ايراني نيز نزديک نشود.در واقع پس از اين اتفاق در سال 1386 تسلط و هژموني کامل منطقه خليج فارس در اختيار نيروهاي ايراني قرار گرفت و خليج فارس به عرصه نمايش قدرت نيروهاي نظامي جمهوري اسلامي ايران تبديل شد.بطور مثال در رزمايش هايي که توسط نيروهاي نظامي جمهوري اسلامي در سالهاي گذشته انجام ميشد نيروهاي دريايي سپاه و ارتش از آبهاي انحصاري اقتصادي کشورمان فراتر نميرفتند،اما بعد از اين اتفاق مانورهاي دريايي نيروهاي دريايي کشورمان در محدوده 12مايلي کشورهاي همسايه انجام ميشود،بدون اينکه با هشدار يا مقاومتي از ناحيه نيروهاي آمريکايي و کشورهاي همسايه مواجه شود.