هرمزگان تجلیگاه شور حسینی اقوام ایرانی

صبح ساحل ، اجتماعی - آیین محرم در هرمزگان در تلفیق با فرهنگ بومی، فرهنگ کشورهای همسایه و مهاجران، حال و هوا و جلوه های مختلف دارد.به گزارش ایرنا، در شهر بندرعباس مرکز استان هرمزگان همه اقوام ایرانی مسجد، حسینیه یا تکیه دارند و در ماه محرم به عشق سرور آزادگان عزاداری می کنند. در ماه محرم بوشهری ها، آذری ها، لرها، کردها، اصفهانی ها، بلوچ ها، خراسانی ها، کرمانی ها، یزدی ها و عرب های مقیم بندرعباس هر یک با فرهنگ و زبان مادری خود نوحه سر داده و در عزای امام حسین (ع) اشک ماتم می ریزند و نذرهای آنان نیز بر پایه پخت سنتی و محلی مناطق خودشان است. این اقوام در اوج ارادت به امام حسین (ع) در دسته های عزاداری به هم می پیوندند و با شکوه ترین جلوه های بندگی را در ماتم شهیدان کربلا به نمایش می گذارند. یکی از سنت های زیبای نواحی جنوب غربی در ماه محرم سبک نوحه خوانی، سینه زنی و نواختن سنج و دمام در این مناطق بوده که از سابقه طولانی برخوردار است. «سنج و دمام » آهنگی حماسی را خلق می کند و ضمن اینکه عزاداران را به سوی محل برپایی هیات های عزاداری فرا می خواند، در حرکت دسته های سینه زنی و زنجیرزنی انسجام خاصی به وجود می آورد. شب های محرم بویژه دهه نخست آن، از غرب بندرعباس و سه راه جهانبار که عبور می کنی صدای سنج و دمام بوشهری ها به گوش می رسد. تعداد زیادی از بوشهری های مقیم بندرعباس در این شب ها خود را به هیات محبان سیدالشهدا می رسانند. اوج اجرای سینه زنی، هنگام اعلام واحد توسط نوحه خوان است که در آخرین لحظه های سینه زنی و دمام که دریای مواج سینه زنان به صورت دایره وار در اوج هیجان و شور فرو رفته، پس از یک مکث کوتاه با صدای رسا می گوید ‹واحد› و گروه سینه زن یک صدا جواب می دهند ‹الله واحد› و نوحه خوان نوحه واحد را مطابق و مناسب با روز عزا می خواند. نوحه خوان به عشق امام حسین(ع ) می خواند: «شیعیان شد محرم» و جمعیت بدنبال آن دم می گیرند و سینه می زنند وهمچنان نوحه خوان ادامه می دهد: «ای شیعه مگر قتل شه کرب و بلا شد» و جمعیتی که دیگر خود را در آن جمع مهاجر و غریب نمی دانند یکصدا پاسخ می دهند: «‹یا ماه عزا شد» و این چنین، یکی از زیباترین جلوه های عزاداری آیینی تا پاسی از شب ادامه می یابد. کمی آن طرف تر در محله ششصد دستگاه بندرعباس ، جمعیت سیاه پوش و عزادار خوزستانی های مقیم بندرعباس را می توان دید که در عزای اباعبدالله الحسین(ع) در حسینیه ای جمع شده اند تا بگویند حتی غربت نیز نمی تواند آنها را از داغ مظلومیت امام حسین (ع ) و یاران باوفایش غافل کند. اینجا نیز صدای نوحه گرم خوزستانی گاه با بیت های عربی آمیخته می شود تا به صدا و عزاداری عاشقانه سایر اقوام ایرانی پیوند بخورد. در هیات کردها نیز که در میدان قدس بندرعباس و هیات کرمانی ها که در مسجد قدس قرار دارند ثابت می کنند که با بوشهری ها ، خوزستانی ها و آذری ها در داغ یک پیشوای واقعی ، مشترک و همدرد هستند. اینجا نیز گفتار شیرین کردی جاری است و مردانی که با لباس های محلی مخصوص، شال به کمر بسته و دستاری بر سر، هریک کمر دیگری را که به نشانه عزا خمیده شده است، می گیرند و دایره در دایره داغ دل کربلاییان را زمزمه می کنند. جمعیت قابل توجه شمالی ها نیز در چند نقطه شهر بندرعباس جمع شده اند و دیگی و آتشی و شام محرمی برای عزاداران که هرکس به فراخور توانایی مالی خود در آن شریک شده است؛ تدارک دیده اند. کم کم به آن سوی شهر و چهارراه رسالت (گلشهر) و اطراف بوستان دولت می رسی که صدای نوحه جانسوز نورآبادی ها و اهالی ممسنی شیراز و کهگیلویه و بویراحمد و دیگر هموطنان لر مقیم بندرعباس به گوش می رسد. صدای تول ( toul ) ساز بادی با شکل و صدای شبیه سرنا، با آوای نوحه آمیخته می شود که به گویش لری می خوانند: (بمیرم سی لویل تشنت ، سی شهید کشته و سردشنت ) یعنی (برای لب های تشنه تو می میرم و برای آن شهیدی که سرش بر سر نیزه است جان می دهم) و باز ادامه می دهد: (خدا دونه هیشکی وانی بو ای پرستویل مثلتون لایق ، چه سازم پی ماتم زهرا ، تش زه و ه جونم دستله سردار) یعنی (ای پرستوهای دشت کربلا هیچ کس لایق تر از شما نیست. با غم زهرا چه کنم و با آتشی که دستان بریده حضرت ابوالفضل (ع ) ، به جانم زده چه کنم). و همین حکایت در منبر و هیات آذری ها نیز برپاست؛ آنجا زنجیرزنان و سینه زنان یکصدا با زبان خود نوحه سرایی می کنند اما در میان نوحه های آنها نیز کلمه های آشنایی به گوش می رسد: حسین ، زینب ، علی اصغر، ابوالفضل که درهمه زبان ها و در میان تمام اقوام و فرهنگ های ایرانی دارای معنی های مشترک هستند : شجاعت ، صبوری ، مظلومیت و ایثار. در بندرعباس شور سینه زنی و نوحه خوانی گرمٍ اقوام را می توان در روز عاشورا دید که دسته دسته هیات ها صبح زود از محل برگزاری عزاداری خود به سمت مصلای قدس می آیند و این شهر به نمایشگاهی متنوع از آیین های عزاداری اقوام تبدیل می شود که عده ای بر سر و سینه می زنند، عده ای زنجیر، عده ای تابوت و حجله با خود می برند، عده ای تعزیه می خوانند و آن که در نقش شمر است فرزندان حسین (ع) را با چوب می زند، خیمه ها را می سوزانند، عده ای گِل (تبرک) بر سر و روی خود می پاشند و زنان نیز که در گوشه و کنار هیات ها ایستاده اند به محض عبور دسته ها فرزندان خود را از زیر حجله و تابوت رد می کنند تا فرزندانشان را به عشق حسین (ع) گره بزنند. و به محض گفتن اذان ، نماز ظهر عاشورا را در کنار هم برپا می کنند. در دهه محرم مسجدها و بقعه های متبرکه و شاخص استان هرمزگان بویژه در شهر بندرعباس از جمله امام زاده سید مظفر(ع) ، شاه محمد تقی(ع) ، سید کامل(ع) ، سید سلطان محمد(ع) و گلزار شهدا بیش از ماه های گذشته شلوغ است. روضه های خانگی زنانه نیز در ایام محرم و صفر به اوج خود می رسد و زنان در این مراسم برای برآورده شدن حاجت ها و نیازهای خود به ائمه و شهدای کربلا متوسل می شدند. غذای نذری همچون آش ، حلیم ، شله زرد در ایام محرم بویژه در تاسوعا و عاشورا توسط عاشقان حسینی پخته شده و در بین عزاداران به عنوان تبرک تقسیم می شود. این روزها به عشق امام حسین (ع) در بازار و نمایشگاه های محصولات فرهنگی در استان و شهر بندرعباس شاهد حضور پرشور جوانان هیاتی هستیم که برای منبرها و تکیه های خود پرچم و پارچه نوشته های سیاه برای عزای حسین (ع) تهیه می کنند و زنان نیز به دنبال خرید لباس ها و سربندهای مشکی برای فرزندان خود هستند. سال های درازی است که عزای حسینی(ع) در جنوب زبانزد بوده و جدا از روضه های زنانه و پختن غذای نذری ، آیین هایی سنتی ویژه نیز همچون عَلم گردانی، سینه زنی، نوحه خوانی ، روضه خوانی، تعزیه خوانی، چاوشی خوانی، تابوت گردانی، حجله گردانی، سنگ زنی، حنابندان، مراسم ویژه علم پیغمبر و مراسم ویژه تاسوعا و عاشورا و شام غریبان گاه همراه با ضرباهنگ تند سنج و دمام در طول ایام محرم در هرمزگان برگزار می شود که اینگونه است: *آیین عَلم گردانی: بیشتر حسینیه های هرمزگان بویژه در بندرعباس و میناب با آغاز ماه محرم به نام یکی از معصومان (ع) علم می بندند و آن را در محله ها همراه با دسته های سینه زن می گردانند و این گردش علم را پُرسه می نامند. «عَلم» از چوب بلندی حدود سه متر ساخته شده که بعد از آن از رخت علم که پارچه های متعددی است با رنگ های مختلف پوشیده می شود و سر علم که به ‹سر شده› معروف است که دارای نقش های متعددی است. هر مسجد و حسینیه برای خود علم جداگانه ای دارد. مهم ترین بُعد علم گردانی اعلام فرا رسیدن محرم و شروع آیین های عزاداری است که هر روز صبح از مسجدها و تکیه ها بیرون آمده همراه با سینه زنی و نوحه خوانی به در خانه ها می روند و به جمع آوری نذرها می پردازند. برخی از علم ها دارای احترام بیشتری هستند مانند علم جریده که در تعزیه ها از آن استفاده می شود و منصوب به حضرت عباس(ع) است. تعدادی از علم های مشهور (علم حضرت ابوالفضل (ع) ، دو علمان ، امام رضا (ع) ، زین العابدین (ع) ، امام حسن (ع) ، علم رسول الله و علم صاحب الزمان) است. * مراسم ویژه علم پیغمبر(ص) در روز پنجم محرم در میناب دو علم (علم پیغمبر(ص) و علم صاحب الزمان(عج)) در دو حسینیه جداگانه همزمان بسته می شود. این دو علم بسیار مورد توجه مردم میناب است به گونه ای که عصر پنجم محرم بیشتر مردم این شهر در این مراسم شرکت می کنند و برای علم ها گوسفند قربانی کرده و نقل و گل وگلاب و سکه بر آنها می پاشند. شاید بتوان گفت پرشورترین مراسم علم در استان هرمزگان مربوط به میناب است که در استان معروف است و این مراسم از صبح پنجم محرم شروع شده ، علم در آب رودخانه غسل داده می شود و علم های دیگر به استقبال آمده و مراسم تا غروب ادامه پیدا می کند و به عزاداری می پردازند در این روز نه تنها تمام مردم شهر میناب و بسیاری از شهرهای استان بلکه از استان های دیگر هم برای همراهی و نذرهای که دارند به میناب می روند. *علم شمشیری قشم: علم دیگر علم شمشیری قشم می توان نام برد که در روز خاصی از حسینیه بیرون آورده به روستاهای اطراف قشم برده و با مراسم خاص و با پای پیاده و از راه بیابان به شهر آورده که در این روز از شهرهای مختلف برای عزاداری همراه این علم به قشم می روند و با شوری خاص برگزار می شود. * غسل علم: از دیگر علم ها می توان به 12 علم منبر گُپ نام برد که 12 علم منصوب به 12 امام است که برای غسل دادن آن را به دریا برده و با آداب خاصی این مراسم را برگزار کرده و در روزهای مختلف محرم افرادی نذر این علم را دارند آن ها را به خانه های خود دعوت کرده تا در خانه های آن ها به عزاداری بپردازند. * سنگ زنی (چک چکو): این مراسم همراه با علم گردانی است. دسته ی سینه زن دایره وار علم حضرت عباس (جریده) را درمیان می گیرند و همراه با نوحه خوانی به جای سینه زدن دو قطعه سنگ کوچک را همراه با چرخش موزون به هم می زنند. سنگ زنی امروز فراموش شده گاهی در بعضی از حسینیه های هرمزگان اجرا می شود. * سینه زنی (واحد): در دهه نخست محرم سینه زنی به دو صورت نشسته و ایستاده برگزار می شود. در سینه زنی نشسته مردان یا زنان دایره وار نشسته همراه با نوحه خوان به سینه و گاه به زانوی خود زده ، بیتی از نوحه را گروهی پاسخ می دهند. در سینه زنی ایستاده مردان به شکل دایره می چرخند و در حالی که با دست چپ کمربند یکدیگر را گرفته اند با دست راست بر سینه ی خود می کوبند. اوج این سینه زنی وقتی است که نوحه خوان ، واحد می خواند. این نوع سینه زنی در بوشهر و خوزستان نیز دیده می شود. نوحه خوانی ها و سینه زنی ها هر شب در مسجدها و تکیه ها برگزار می شود ، بیشتر نوحه های خوانده شده بندری است ، از آن جایی که بندرعباس یک شهر مهاجرپذیر است و به طور تقریبی از تمام نقطه های ایران در این شهر زندگی می کنند در ماه های محرم برای خود تکیه های جداگانه ای برپا می دارند و به شیوه و سبک خود عزاداری کرده و این تنوع عزاداری با فرهنگ های مختلف هم باعث شده که در ماه محرم عزاداری با شور بیشتری در استان برگزار شود و هم گردشگران مذهبی از سایر ایران برای آشنایی با عزاداری و سوگواری به این استان سفر می کنند. * روضه خوانی: در ماه های محرم و صفر ، روضه خوان های محلی (زنانه و مردانه) مصیبت های اهل بیت عصمت و طهارت (ع) را همراه با شعرهای مرثیه سرایان بزرگ برای مردم بازگو می کنند. روضه خوان ها (بویژه زن ها) گاه در بیان موضوعی ، چون تعزیه از حرکت و اجرای نقش سود برده به گرمی مجلس می افزایند.روضه خوانی از رایج ترین مراسم عزاداری هرمزگان در طول سال است. * تعزیه خوانی: از دوره قاجاریه به این سو ، همواره تعزیه در هرمزگان مورد توجه بوده خاستگاه اصلی آن نیز میناب است. مرحوم حسینعلی قضایی مرثیه سرای بزرگ جنوبی بیشتر مجالس تعزیه را سروده یا تنظیم کرده است. مهم ترین مرکز اجرای تعزیه خوانی در استان در شهرهای میناب ، بندرعباس ، فین ، رضوان ، گهره و جزیره هرمز است که در دهه نخست محرم به آن پرداخته می شود و در ماه صفر نیز این مراسم در برخی مناطق برگزار می شود. * حجله گردانی: حجله گردانی که به حجله قاسم معروف است از نظر ظاهر شبیه به تابوت است با اندکی اختلاف در سقف آن ها . اتاقکی چوبی با ابعادی در حدود یک ونیم در دو متر که با آیینه های بزرگ ، قالیچه ، پارچه های رنگین و انواع وسایل تزئینی آراسته می شود. مراسم حجله گردانی در شب نهم محرم برگزار می شود. روز عاشورا این حجله زیبا به خون حضرت قاسم آغشته می شود. تابوت و حجله درهمه مناطق هرمزگان با تفاوت های کمی دیده می شود. از مرحله ساخت و غسل دادن ، آماده ساختن و حتی چه کسانی باید برای آماده سازی حضور داشته باشند ، از کجا و چه زمانی به حرکت در آمده نذوراتی که داده می شود ، همه این موارد آیین ها و شیوه خاصی انجام می شود. * مراسم ویژه عاشورا: در تمامی شهرهای هرمزگان این روز با حرکت دسته های سینه زنی همراه با علم ، تابوت و حجله آغاز می شود. در بندرعباس و میناب روز عاشورا شکوه خاصی دارد. شبیه سازی اصلی ترین بخش این مراسم است. شمر ، ساربان ، شیر ، کاروان اسرا ، نیزه داران خشن و ذوالجناح همراه با کبوتران خونین بال فضایی دردآلود می سازند.* آیین شام غریبان: در شب یازدهم ماه محرم مانند سایر نقاط کشور دسته های سینه زن در حالی که شمع روشنی در دست دارند به راه می افتند و به عزاداری می پردازند و به یاد غریبی اسرای کربلا اشک ماتم می ریزند.