گیاه دارویی شکر تیغال در رابطه با بیماری های انسان

صبح ساحل ، اجتماعی - شکر تیغال  شِکَرتیغال (Echinops) سرده‌ای از گیاهان چندساله‌است. نام‌های دیگر آن در قدیم شکرتیار، خارشکر و تیغ قندک بوده‌است. شکر تیغال که براحتی در آب حل می‌شود دارای ۲۳ درصد قند ترهالوز، طعمی شیرین و لعاب‌دار است و بعنوان لینت‌بخش و برطرف‌کننده سرفه و نیز پائین آورنده تب مصرف می‌شود.گیاهان این سرده را خارشکرها و قندرونک‌ها هم نامیده‌اند.این سرده در ایران ۵۴ گونه گیاه علفی چندساله خاردار دارد که معمولاً انحصاری ایران‌اند.شکرتیغال گیاهی است خاردار بشکل خارخسک که گل‌هایش به‌شکل گلوله‌ای خاردار و آبی‌رنگ در انتهای ساقه قرار دارند. این گیاه در سراسر بر قدیم می‌روید. بر روی برگ‌ها و ساقه این گیاه حشره‌ای از راسته  قاب‌بالان بنام خزوکک برای نگهداری تخم‌ها و نوزاد خود پیله‌ای می‌تند به اندازه یک فندق که سفیدرنگ است. نوزاد پس از آن‌که به حشره بالغ بدل شد پیله را سوراخ می‌کند و از آن خارج میشود. جنس پیله  این حشره که از ترشحات گیاه شکرتیغال ساخته شده ترکیبی از مواد سلولزی و نشاسته و مواد ازته و به‌مقدار زیاد (در حدود ۲۵ درصد) قند مخصوصی بنام ترهالوز است. در پزشکی قدیم از این پیله که بنام شکرتیغال یا گل تیغال مینامند بعنوان ملین و متعادل کننده دستگاه گوارش استفاده می‌کردند. در بازار منظور از شکرتیغال همین گل تیغال پیله خزوکک است و خودگیاه را بنام تیغال می نامند. گیاهان مولد شیرابه‌های قندی (مان) شکرتیغال در اغلب استان‌های ایران به ویژه خراسان فارس(جهرم) اصفهان، کرمان ،کرمانشاه، همدان، لرستان، شاهرود، مازندران و تهران در بلندای ۱۸۰۰ متری از سطح دریا رویش و پراکندگی داشته و جمع‌آوری محصول نیز کم و بیش در این مناطق صورت می‌گیرد. در بسیاری از مناطق ایران به رغم وجود و وفور گیاه شکرتیغال آثاری از فعالیت و وجود حشره مشاهده نمی‌شود..ترکیبات شیمیایی: ساکارید، ترهالوز، سلولز، موسیلاژ، نشاسته، مواد آلبومینوئیدی، چربی، تانن، کلروفیل. گیاهشناسی :شکرتیغال گیاهی است چندساله با ساقه ای راست به ارتفاع متوسط 50 سانتیمتر . برگ ها نسبتاً‌ پهن با کناره های خاردارهستند که بصورت متناوب بروی ساقه قرار می گیرند. گل ها بصورت کاپیتول کروی نسبتاً بزرگ و اکثراً در راس ساقه و شاخه های جانبی قرار دارند. این گیاه بیشتر در نواحی گرم ، خشک و کویری رویش دارد.محصول مورد استفاده ی این گیاه در طب سنتی نوعی مان ( ترشحات و ترکیبات قندی ) می باشد که در ایران به نام شکرتیغال مشهور است..ابن سینا در کتاب قانون راجع به شکرتیغال چنین گفته است:شکرتیغال یا رعی الابل ( عربی ) گرم و خشک است. گویند شتر این گیاه را می خورد ، از گزند مار و حشرات گزنده در امان است. خوردنش پادزهر نیش حشرات موزی است.اثر درمانی شکر تیغال بر انسان طب گياهي قديمي ترين شکل درمان است که از سوي بشر شناخته شده و از ديرباز مورد استفاده قرار مي گرفته است. استفاده از اين روش درماني در تمامي تمدن ها سابقه دارد و يک جز مهم در پيشرفت علم پزشکي رايج و داروسازی  به شمار مي رود. مردم هر منطقه گیاهان خاص خود را دارند. تبدیل محصولات به فراورده های تجاری قابلیت استفاده از گیاهان دارویی مناطق مختلف کشور را ممکن می سازد.هرگیاه دارای دارای انواعی از مواد فعال است و تنها بخشی از آن گیاه برای درمان کاربرد دارد زیرا تاثیر و درجه این گیاهان بستگی به مواد دیگر آنها دارد. در بسیاری ازکشورهای پیشرفته  و یا  در حال توسعه، مردم  استفاده از داروهای گیاهی را  یکی از نیازهای ضروری  در درمان بیماری های خود می دانند (فرانس وورس، 1993). در طول ده  سال گذشته، مطالعات گسترده ای در مورد صدها نوع  از گیاهان داروئی در ترکیه صورت گرفته است  (تپ و همکاران، 2004؛ یاسیل  و همکاران، 2007؛ سانگل  ، 2009). به دلیل  توپوگرافی و خواص خاک و آب و هوای مناسب آناتولی  ترکیه، این منطقه ، خاستگاه بسیاری  از گیاهان داروئی  است. دانشکده علوم زیست شناسی ترکیه بر روی  برگ و گل  شکر تیغال تحقیقاتی را انجام دادند . از آنجا که این گیاه دارای متابولیت است به دلیل خاصیت ضدمیکروبی  میکرو ارگاسم ها ، محققان علاقمند بودند تا بر روی این گیاه کار کنند  (مابسو  و همکاران، 2010).در تحقیقی که توسط دانشکده علوم زیست شناسی ترکیه صورت گرفت فعالیت ضد میکروبی این گیاه مورد پژوهش و بررسی قرار گرفت. روش کار به این صورت بود که مقداری  از این گونه گیاه جمع آوری و قسمت های لازم خشک و سپس در قطعات کوچک تحت شرایط استریل خرد شد . هر20 گرم از این گیاه به مدت 24 ساعت در 150 میل اتیل استات، استون، متانول و عصاره اتانول گذاشته شد( خان و همکاران ، 1988). عصاره به دست آمده در دمای  30 درجه سانتی گراد خشک شد . مقدار عصاره به دست آمده نیز  1 میلی لیتر بود . محققان به پژوهش خود ادامه دادند  و متوجه شدند باکتری ها در این عصاره رشد بسایر خوبی دارند .  هشت نوع باکتری نیز در این محلول شناسائی شدند که از آوردن نام لاتین آنها صرف نظر می گردد . محققان هر یک از این 8 باکتری را به طور جداگانه مورد بررسی قرار دادند تا بدانند کدام یک خاصیت ضد باکتریایی بیشتری دارد . نتایج حاصله در این تحقیق به این صورت بود که اتانول موجود در گل شکر تیغال ،  بیشترین حلالیت را دارد و به دلیل خاصیت ضد باکتریایی موجود در آن می تواند در صنعت داروسازی مورد استفاده قرار بگیرد. همچنین، مطالعه حاضر نشان داد که استفاده سنتی از شکر تیغال در درمان برخی بیماریها  و افزایش مقاومت  سیستم ایمنی  بیمارانی  که بدن آن ها در برابر باکتری ضعیف است می تواند مفید باشد .از دیگر تحقیقات انجام گرفته بر روی شکر تیغال تحقیقی بود که در دانشکده شهید چمران اهواز توسط علی اسدی راد، حسین نجف زاده و احمد فرج زاده انجام گرفته بود . با توجه به رابطه بحث برانگیز بین خروجی اسید و پیدایش ضایعات حاد مخاط معده ، هدف این پژوهش ،  بررسی شکر تیغال و به دنبال آن ، بررسی تاثیر این گیاه در درمان زخم معده بود .   گیاه شگر تیغال تاثیر درمانی بسیار مطلوبی در کاهش اسید معده دارد . این گیاه اگر در صنعت دارو سازی مورد استفاده قرار بگیرد ترکیبات آن می تواند نقش مهمی به عنوان یک عامل دفاعی در مخاط معده داشته باشد. ترکیبات شیمائی موجود در شکر تیغال ،  می توانند مسئول فعالیت های ضد زخم در معده باشند. شکر تیغال و ترکیبات آن می توانند ار فعالیت رادیکال های آزاد یا اکسیژن فعال  که قادر به آسیب رسانیدن به  مخاط می شوند را مهار کنند. نتایج حااصله از این تحقیق این بود که عصاره شکر تیغال از  طریق حداقل یک یا چند مکانیسم  می تواند  ترشح اسید معده را منظم  و نیز خاصیت ضد زخم  داشته باشد .دیورتیک تسکین احتقان ریوی و ادما محیطی است. این عوامل در  کاهش سندرم بیش از حد حجیم  می تواند مفید باشد ، از جمله حمله های شبانه تنگی نفس . به این صورت که  حجم پلاسما را افزایش می دهد و پس از آن سیاهرگ به قلب برمی گردد که در اینجا ،  بار کار قلب کاهش می یابد که نیاز به اکسیژن و حجم پلاسما دارد و  در نتیجه فشار  خون کاهش می یابد . بنابراین دیورتیک نقش مهمی در بیماران مبتلا به فشار خون بالا ایفا می کند. در تحقیقی که توسط دانشکده تحقیقات داروئی در مورد ریشه خشک شده  و بخش های هوائی شکر تیغال در گجرات صورت گرفت ، تجزیه وتحلیل بیو شیمیائی بر روی این قسمت ها انجام شد . این تجزیه و تحلیل نشان داد که قسمت های مورد تحقیق ، خاصیت قلیائی دارند و حاوی کربوهیدرات ، فلوروئید ، اسید تانیک و ترکیبات فنولیک  هستند . بر اساس نتایج حاصل ازاین تحقیق  ، پژوهشگران دریافتند که  که ریشه و بخش هوایی متانولی عصاره شکر تیغال ،  فعالیت دیورتیک موثری از طریق افزایش ادرار  و افزایش دفع سدیم و نمک پتاسیم را نشان می دهد . متابولیسم ریشه شکر تیغال ، می تواند مسئول فعالیت های دیوریتیکی باشد . طب سنتی تایوان ونیز دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی کائوسیونگ، تایوان، جمهوری چین اثر حفاظتی « نیش فنگ» یا همان شکر تیغال در درمان بیماری های کبدی  را مورد مطالعه قرار داد . مقایسه اثرات محافظتی شکر تیغال  با سایر گیاهان داروئی نشان داد که اگر این گیاه به صورت داروئی و خام مورد استفاده قراربگیرد دارای اثر محافظت کبدی است .   به عبارتی می تواند نکروز سلولهای کبدی و اختلال عملکردی آن را درمان کند تحقیقات در این دانشکده در خصوص سایرخواص درمانی این گیاه داروئی همچنان ادامه دارد. بررسی دیگری که باز توسط دانشکده داروسازی تایوان صورت گرفت بررسی فیتوشیمیایی شاخه شکرتیغال است .پژوهشگران دریافتند که شاخه این گیاه داروئی حاوی اسیدهای فراوانی است که می تواند در درمان سلول های آسیب دیده کبدی کاربرد داشته باشد. یعنی کبد را  در برابر آسیب های  سلولی محافظت می شده است. اثر حفاظتی شکر تیغال تا حدودی  به دلیل  فعالیت آنتی اکسیدانی آن است.یکی دیگر از تحقیقات صورت گرفته درباره شکر تیغال در قزاقستان انجام شد . این کشوراز لحاظ نوع  آب و هوا  و نوع خاک به مانند ایران خاستگاه گیاهان زیادی است به طوری که   6000 گونه گیاه در این کشور شناسائی شده است. دانشکده علوم داروسازی قزاقستان ، برای پی بردن به خواص داروئی شکر تیغال، این گیاه را مورد بررسی قرار دادند. در نتایج حاصله از این پژوهش،  تركيبات مان شكرتيغال شامل مواد موسيلاژي ، اسید سیالسیک، مواد سلولزي،  قند تري هالوز، و مقداری كلروفيل به دست آمد. لازم به ذکر است اسید سیالسیک موجود در این گیاه  بیشترین خاصیت داروئی بر روی انسان داشت . سیالیک اسیدها به ندرت در طبیعت به صورت  آزاد وجود دارند. آنها بیشتر به عنوان یک ترکیب از زنجیره ی الیگوساکاریدی موسین، گلیکوپروتئین و گیکولیپیدها هستند. سیالیک اسیدها معمولاً انتهای غیر احیا کنندهی زنجیره الیگوساکاریدی را در کربوهیدراتهای پیچیده اشغال می کنند و به اجزایی از جمله گالاکتوز و N استیل گالاکتوز آمین و دیگر سیالیک اسیدها متصل می شوند و در این محلها به طور وسیعی بیرون زده شده اند تا بتوانند از نظر عملکردی فعالیت داشته باشند.دکتر شلیمر در یادداشتهایش می نویسد با  اینکه شکر تیغال شیرینی ندارد و طعمی نشاسته ای دارد، مع هذا یکی از موثرترین داروهای سینه است و بویژه برای تسکین سرفه های شدید و سرکش که ناشی از تحریک برونشها باشد، آرامش بخش است.همچنبن در بعضی از استان های ایران به مانند گرگان ، مردم گرگان برای درمان سرفه های مزمن ناشی از سرماخوردگی و همچنین برای خواب کودک از شکر تیغال به کرات استفاده می کنند. شکر تیغال که در واقع پیله حشره بر روی گیاه می باشد را در داخل آب گرم با کمی نبات حل نموده و سه مرتبه در روز استفاده می کنند. بررسی متون اثرات درمانی این گیاه دارویی موید آن است شکر تیغال در برای درمان و یا تخفیف بیماری های ریوی به عنوان خلط آور، رفع خشونت سینه و آسم استفاده می شود. درمان های دیگری از قبیل درمان افسردگی، یبوست و چاقی، تسکین سوزش سردل نیز برای این گیاه ذکر شده است. شکرتیغال برای معده و دردهای احشایی موثر است. خاصیت نوتروپیک دارد و اثر مثبتی بر حافظه و قدرت یادگیری دارد. شکرتیغال در طب سنتي به عنوان طعم دهنده به كار مي رفته است. مقالات زیادی در این رابطه توسط محقق این پژوهش در خصوص اثر درمانی شکر تیغال بر روی انسان مورد مطالعه قرار گرفت که به برخی دیگراز اثرات درمانی این گیاه داروئی به طور خلاصه به شرح ذیل اشاره می شود :1.شکر تیغال تقویت کننده عضلات است.2.برای پایین آوردن تب به کار می رود.3.انعطاف پذیری ستون مهره ها را افزایش می دهد.4.به عنوان ملین و متعادل کننده دستگاه گوارش از این گیاه استفاده می شود.5.در قدیم از این گیاه برای درمان فشار خون بالا و تصلب شرایین و سکته قلبی استفاده می شد.6.برای درمان تکرر ادرار مفید است.7.خاصیت ملین و مسکن دارد .8.برای بهبود و سوزش مری، خلط سینه ، رفع گرفتگی صدا ، رفع خستگی بیماری های گلو، و برای معده و سینه مصرف آن مفید است.9. بعنوان لینت‌بخش و برطرف‌کننده سرفه مصرف می‌شود.10.شكر تيغال تحريك دستگاه تنفسي پاييني را نیز باعث می شود و به واسطه اثرات آنتي اكسيدانتي تري هالوز، شكر تيغال مي تواند به عنوان يك ضد سرطان كاربرد داشته باشد.11.ترکیبات پیله شکر تیغال  پیله عبارت است  از سلولز – نشا سته و قندی به نام تر هالوز  – در آن یک ماده ی ضد حساسیت نیز و جود دارد و همین جهت است که بعضی از بیمارانی که مبتلا به تنگی نفس می باشند  از جوشانده ی آن بهرمند می گردند . 12.به عنوان پاد زهر در برابر حشرات موذی استفاده می شود.13.لازم به ذکر است اسراف در خوردن آن به هم خوردگی حال و آشفتگی ایجاد می کند. از این نظر باید با شکر و ترنجبین خورده شود. لازم به ذکر است نام های دیگر این گیاه عبارتند از : تیهال، خارشکر، گل تیغال، خوزوکِک، رعی‌الابل، شوک‌الجمال، شکر تیار، کک، خوز و چرک گلو می‌باشد.