روایتی زنده از احیای میراث طبیعی و فرهنگی خلیج‌فارس

تحول خاموش گوران

علی پوزن، مدیرعامل شرکت تعاونی گردشگری گوران و از آخرین نسل لنج‌سازان سنتی، با شور خاصی از روزهای آغازین پروژه می‌گوید:

«سال ۱۳۹۴ بود که با حمایت ژئوپارک جهانی قشم و کارشناسان ژاپنی جایکا، جرقه این حرکت زده شد. ما در گوران مفهومی نوین از موزه را خلق کردیم؛ موزه‌ای زنده و پویا که تمامی ۶۸ هکتار از ساحل تاریخی روستا را شامل می‌شود. اینجا هر صخره، هر اسکله سنگی و هر کارگاه لنج‌سازی بخشی از موزه است». پوزن با اشاره به عمق تحولات ایجاد شده توضیح می‌دهد: «در این سال‌ها همزمان چندین پروژه کلیدی را پیش بردیم؛ از کاشت ۸۰ هزار نهال حرا با همکاری سازمان منابع طبیعی تا احیای قایق‌های سنتی «شعوف» که سال‌ها در خطر فراموشی بود. اما شاید مهم‌ترین دستاورد ما بازگرداندن هویت واقعی به جغرافیای منطقه بود. ما دیگر نمی‌گذاریم کسی به جنگل حرا بگوید «جنگل عشاق»؛ نام راستین آن «سرزورزوما» است - جایی که آب خلیج فارس با همه توان می‌کوشد تا میان دو ساحل آرام گیرد و به درختان حرا فرصت حیات ببخشد».

موزه‌داری مشارکتی

کیمیا امینی، پژوهشگر ارشد موزه‌شناسی و عضو شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم)، با ذکر جزئیات جالبی از فرآیند مستندسازی این پروژه می‌گوید:«وقتی در سال ۱۳۹۷ از طریق شبکه موزه‌های ایران با فعالیت‌های گوران آشنا شدم، چیزی که مرا مجذوب خود کرد، نگاه سیستماتیک و همه‌جانبه‌نگر این پروژه بود. اینجا صحبت از حفظ چند شیء تاریخی نبود، بلکه صحبت از نگهداری یک اکوسیستم کامل فرهنگی-طبیعی بود که شامل دانش بومی، معماری vernacular، صنایع دستی دریایی و حتی گویش محلی می‌شد.»

امینی با اشاره به ویژگی‌های منحصربه‌فرد روستای گوران به عنوان آخرین پایگاه سنتی لنج‌سازی در خلیج فارس توضیح می‌دهد: «در این نمایشگاه ما موفق شده‌ایم این رابطه ارگانیک انسان با دریا را در قالب یک تجربه چندحسی به مخاطب منتقل کنیم. از ماکت‌های تعاملی کارگاه‌های لنج‌سازی گرفته تا نمایش زنده تکنیک‌های گره‌زنی سنتی دریانوردان. بازدیدکنندگان می‌توانند ببینند، لمس کنند و حتی بوی چوب‌های گرمسیری مورد استفاده در لنج‌ها را استشمام کنند.»

معماری پایدار

یاسمن اسماعیلی، معمار برجسته و استاد دانشگاه تهران، با ارائه تحلیل فنی از پروژه بیان می‌کند: «چالش اصلی ما در این پروژه ایجاد تعادل میان سه عنصر کلیدی بود: حفظ میراث ناملموس لنج‌سازی که در فهرست یونسکو ثبت شده، احیای اکوسیستم منحصربه‌فرد حرا و همزمان ایجاد فرصت‌های اقتصادی پایدار برای جامعه محلی. راه‌حل نهایی ما «طراحی مشارکتی چندمرحله‌ای» بود که در آن هر تصمیم پس از مشورت‌های گسترده با ذینفعان محلی گرفته می‌شد.»

اسماعیلی به بخشی جالب از نمایشگاه اشاره می‌کند: «موفق شدیم کوچک‌ترین قایق سنتی خلیج فارس به نام «شاش» را که نسل‌ها برای ماهیگیری روزانه و هرس درختان حرا استفاده می‌شد، با کمک آخرین استادکاران محلی احیا کنیم. این قایق ۲.۵ متری که از چوب درختان بومی ساخته می‌شود، نماد کامل تعادل میان بهره‌برداری خردمندانه و حفاظت پایدار است، هر خانواده می‌توانست با کمترین امکانات یکی بسازد و معیشت خود را تأمین کند».

مثلث موفقیت

این پروژه نمونه‌ای کم‌نظیر از همکاری سه‌جانبه است:

جامعه محلی گوران: با دانش بومی غنی و نیروی اجرایی

تیم‌های تخصصی: شامل معماران، موزه‌داران، بوم‌شناسان و هنرمندان

نهادهای بین‌المللی: مانند جایکای ژاپن، یونسکو و اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت.

پوزن از نتایج این همکاری می‌گوید:«امروز نه‌تنها گوران به الگویی موفق تبدیل شده، بلکه ۷ روستای همجوار مانند گورزین، سهیلی و طبل نیز از این مدل برای پروژه‌های خود الهام گرفته‌اند. ما ثابت کردیم که توسعه پایدار واقعی باید از دل جامعه محلی و با احترام به دانش بومی بجوشد».

تجربه‌ای فراموش‌نشدنی برای بازدیدکنندگان

علاقه‌مندان تا ۲۹ فروردین می‌توانند از این نمایشگاه منحصربه‌فرد در فرهنگسرای نیاوران دیدن کنند. برخی از بخش‌های ویژه نمایشگاه شامل:

- گالری واقعیت مجازی که بازدیدکنندگان را به دل جنگل‌های حرا می‌برد

- کارگاه‌های زنده ساخت صنایع دستی دریایی

- نمایش مستندهای تولید شده توسط جامعه محلی

- نمایش نمونه‌های واقعی ابزار سنتی ماهیگیری و لنج‌سازی

- فضای تعاملی بازی‌های محلی کودکان جنوب

دسترسی برای عموم

برای کسانی که امکان حضور فیزیکی ندارند، تمامی محتوای نمایشگاه از طریق: پلتفرم واقعیت مجازی پروژه (www.sarzoorzoma.ir) قابل دیدن است.