تراژدی اسکله؛ تجارت در کما

علت انفجار چه بود؟

سخنگوی سازمان مدیریت بحران علت انفجار بندر شهید رجایی را ذخیره‌سازی نامناسب مواد شیمیایی در کانتینرهای دپو شده محوطۀ گوگرد عنوان کرد. پیشتر مدیر کل مدیریت بحران طی بازدیدهایشان، اخطارهایی به این بندر داده بودند و احتمال خطر را گوشزد کرده بودند اما متاسفانه به دلیل عدم رعایت نکات ایمنی این حادثه تلخ رخ داد و تا لحظه نگارش گزارش 1072 مجروح و 46 کشته برجای گذاشت.

چرا بندر شهید رجایی مهم است؟

بندر شهید رجایی به عنوان قلب تپنده شبکه تجاری کشور در سال 1366 آغاز شد و در سال 1373 به طور کامل به بهره‌برداری رسید. این بندر ۴۸۰۰ هکتار مساحت دارد و سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون تن کالا را جابجا می‌کند که حدود ۷۰ درصد از تجارت دریایی ایران و ۹۰ درصد از محموله‌های کانتینری آن را تشکیل می‌دهد. دروازه طلایی تجارت ایران با ۸۰ بندر معروف بین‌المللی ارتباط دریایی و مبادله کالا دارد. از آنجایی‌که بندر شهید رجایی در مرکز کریدور ترانزیتی جنوب به شمال قرار دارد؛ یکی از مهمترین کریدورهای ترانزیتی بین المللی در دنیاست. این کریدور اقیانوس هند و خلیج فارس را از طریق ایران به دریای خزر و سپس از طریق روسیه به سن پترزبورگ و شمال اروپا متصل می‌کند. بندر شهید رجایی از نظر ظرفیت کانتینری، پس از بندر جبل علی دبی، دومین بندر بزرگ منطقه است. فراتر از وسعت زیاد، موقعیت آن در نزدیکی تنگه هرمز، که یک پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند؛ بر اهمیت استراتژیک آن می‌افزاید. لازم به توضیح است که ایران سالانه حدود 55 میلیارد دلار از محل فروش نفت درآمد دارد. آن طور که گفته می‌شود منطقه ویژه اقتصادی شهید رجایی فعالیت بیش از ۵۰ پایانه و محوطه نگهداری کالا با راهبری بخش خصوصی، ۷۰ درصد ترانزیت کالا، پشتیبانی بیش از ۵۸ درصد عملیات غیرنفتی، ۴۳ درصد عملیات نفتی و تخلیه و بارگیری حدود ۸۵ درصد از عملیات کانتینری در سطح کل بنادر کشور را دارا است.

شایعه از بین رفتن کالاهای اساسی در حادثه صحت دارد؟

بررسی آمار رسمی گمرک نشان می‌دهد که در سال 1403 کالاهای وارد شده به بندر شهید رجایی بیشتر از جنس مواد شیمیایی، پلیمری، کاغذ، الیاف مصنوعی، محصولات ساختمانی، فلز، ماشین‌آلات، خودرو، ترانسفورماتور، تجهیزات دندان‌پزشکی و اقلام از این دست بوده است و کالاهای اساسی و حتی خوراکی چندانی به این بندر وارد نشده است. با این وجود بررسی دقیق‌تر آمار گمرک کشور نشان می‌دهد کل اقلام خوراکی که بخش بسیار کمی از آن شامل کالاهایی نظیر حبوبات و برنج می‌شود جمعا 500 هزار تن در یازده ماهه 1403 گزارش شده است. لازم به توضیح است که در سال 1403 بیش از 25 میلیون و 354 هزار تن انواع کالاهای اساسی وارد کشور شده است و طبق اظهارات مسئولان سازمان بنادر و دریانوردی، در ماه مورد نظر، هیچ کالای اساسی به بندر شهید رجایی وارد نشده و به گفته مسئولان حدود ۶۰ درصد کالاهای اساسی در بندر امام (ره) تخلیه و بارگیری شده است و در حال حاضر ذخایر کالای اساسی کشور در وضعیت بسیار خوبی قرار دارد. اما گزارش‌های میدانی خبرنگاران صبح ساحل و تصاویر منتشر شده در فضای مجازی نشان می‌دهد که در محل دپوی کانتینرها، که محل انفجار نیز بوده، کالاهای اساسی مانند گوشت، برنج، ماهی و موارد دیگر دچار حریق و آسیب شده‌است. در این رابطه یکی از اعضای انجمن حبوبات کشور و از واردکنندگان کالای اساسی در گفتگو با صبح ساحل مطرح می‌کند که همه کالاهای اساسی چون حبوبات و گوشت در این بندر تخلیه و توزیع می‌شود. وی افزود: تمامی ثبت سفارش‌های ما برای بندر شهید رجایی است و به مقدار کمی در دیگر بنادر تخلیه می‌شود. تخمین ما از وجود بیش از دو هزار کانتینر کالای اساسی شامل گوشت، برنج، حبوبات و دیگر اقلام در این اسکله است. وی عنوان کرد: در حال حاضر هیچ آماری از میزان خسارت‌ها و مفقودی کالاها در این اسکله و بخصوص در این محوطه نداریم.

تبعات تجاری حادثه بندر شهید رجایی برای دنیا

در پی وقوع این حادثه احتمال حق بیمه کشتی‌هایی که از تنگه هرمز عبور می‌کنند افزایش پیدا کند. همچنین ممکن است شاهد مجبور کردن برخی کشتی‌ها به تغییر مسیر به بنادر امن‌تر در امارات یا عربستان سعودی باشیم. این موضوع می‌تواند باعث افزایش زمان حمل و نقل و بالا رفتن هزینه‌های آن شود. همچنین احتمال دارد در آینده شاهد محدود شدن زنجیره‌های تأمین جهانی باشیم چراکه این حادثه باعث تأخیر و افزایش هزینه‌ها در صنایع مختلف خواهد شد. نباید از این نکته غافل شد که این حادثه در زمانی رخ داده است که پیش‌بینی می‌شود تجارت جهانی به دلیل افزایش تعرفه‌های آمریکا کند شود. در نتیجه این حادثه و تبعات پس از آن می‌تواند عرضه محصولات را در سطح دنیا با مشکل مواجه کند و هزینه را برای مصرف‌کنندگان و مشاغل در سراسر جهان افزایش دهد. این در حالی است که پیش‌بینی می‌شود حجم تجارت جهانی کالا در سال ۲۰۲۵، حدود ۰.۲ درصد کاهش یابد. این رقم تقریباً سه درصد کمتر از مقداری است پیش از اعمال تعرفه‌ها برآورد شده

بود.

با این وجود سازمان تجارت جهانی در گزارش چشم‌انداز و آمار تجارت جهانی خود اعلام کرد که انتظار می‌رود در سال ۲۰۲۶، بهبودی اندک ۲.۵ درصدی حاصل شود. لازم به توضیح است که با توجه به عدم قطعیت اقتصادی ناشی از تعرفه‌ها، اختلال بیشتر در مسیرهای حیاتی کشتیرانی در نزدیکی تنگه هرمز و دریای سرخ، می‌تواند هزینه‌های حمل و نقل و انرژی را افزایش دهد و اگر مشاغل با افزایش هزینه‌های حمل و نقل و سوخت مواجه شوند؛ این هزینه‌ها احتمالاً به مصرف‌کنندگان منتقل می‌شود و فشارهای تورمی ناشی از تعرفه‌ها را تشدید می‌کند. در نتیجه انفجار بندر شهید رجایی با افزایش خطر تورم طولانی مدت و بی‌ثباتی زنجیره تأمین، آسیب‌پذیری‌های موجود را تشدید می‌کند.