ساختار جزیـره‌ای اداره دریا

در روزگاری که اقتصاد جهانی به‌سوی استفاده حداکثری از ظرفیت‌های جغرافیایی، منابع طبیعی و ارتباطات بین‌المللی گام برداشته، ایران با برخورداری از موقعیت منحصربه‌فرد دریایی، هنوز نتوانسته بهره‌ کافی از نعمت دریا ببرد. استان هرمزگان، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق ساحلی کشور، با قرار گرفتن در قلب خلیج‌فارس و دروازه تنگه راهبردی هرمز، نقشی کلیدی در آینده اقتصادی و امنیتی کشور ایفا می‌کند. این استان، به‌واسطه گستره وسیع ساحل، بنادر استراتژیک، جزایر پرظرفیت و نیروی انسانی پرتلاش، می‌تواند پیشانی توسعه دریامحور ایران باشد. اما واقعیت‌های موجود حاکی از آن است که این ظرفیت عظیم، سال‌هاست که در بند چالش‌های ساختاری، مدیریتی و سیاست‌گذاری گرفتار مانده است.

توسعه دریامحور مفهومی فراتر از ساخت و تجهیز بنادر یا صید و صیادی است. این الگو، نوعی نگاه کل‌نگر به اقتصاد مبتنی بر دریا، شامل حمل‌ونقل دریایی، شیلات، گردشگری، انرژی‌های نو، صنایع دریایی، لجستیک، تجارت فرامرزی و حتی آموزش و پژوهش است. اما در هرمزگان، این نگاه هنوز نهادینه نشده و بخش عمده‌ای از سیاست‌های اجرایی، همچنان متکی بر اقدامات پراکنده و مقطعی است. از این‌رو، شناسایی دقیق چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌روی توسعه دریامحور در این استان، ضرورتی انکارناپذیر برای طراحی آینده‌ای پایدار است.

از سوی دیگر در جهان امروز، توسعه دریامحور دیگر تنها به بهره‌برداری از بنادر و حمل‌ونقل دریایی محدود نمی‌شود. این مفهوم، اکنون یک چارچوب جامع در سیاست‌گذاری اقتصادی، محیط‌زیستی و اجتماعی است که همه وجوه زندگی ساحل‌نشینان را دربر می‌گیرد. در ایران و به‌ویژه در هرمزگان، این چارچوب با تأخیر وارد فضای تصمیم‌گیری شده و هنوز جای خود را در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای کشور به‌درستی باز نکرده است. آنچه بیش از همه مشهود است، وجود شکاف میان امکانات بالقوه و وضعیت بالفعل استان در حوزه اقتصاد دریاست. اگرچه هرمزگان خانه برخی از مهم‌ترین بنادر کشور چون بندر شهید رجایی و بندر شهید باهنر است و در حوزه شیلات، کشتی‌سازی و تجارت دریایی دارای پیشینه‌ای ارزشمند است، اما واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از ظرفیت‌ها هنوز دست‌نخورده باقی مانده‌اند.

یکی از نخستین چالش‌هایی که توسعه دریامحور در هرمزگان با آن مواجه است، ضعف زیرساخت‌های پیشران است. شبکه حمل‌ونقل ترکیبی، سیستم‌های ذخیره‌سازی کالا، خدمات بندری مدرن، ناوگان دریایی رقابت‌پذیر و زنجیره‌های تأمین متصل به بازارهای منطقه‌ای، همگی یا ناکافی هستند یا در شرایط مطلوبی قرار ندارند. به‌عنوان نمونه، با وجود موقعیت ممتاز بندر شهید رجایی در دسترسی به آب‌های آزاد و بازارهای آسیای جنوب شرقی و آفریقا، ضعف در زیرساخت ریلی و جاده‌ای منتهی به بندر، موجب می‌شود تا بخشی از مزیت ترانزیتی استان کاهش یابد. از سوی دیگر، بهره‌وری بنادر در تخلیه و بارگیری نیز هنوز با استانداردهای جهانی فاصله دارد.

افزون بر زیرساخت، چالش مدیریتی و حکمرانی یکی دیگر از مسائل مهم در توسعه دریامحور هرمزگان است. عدم وجود یک مرجع متمرکز و هماهنگ‌کننده که همه فعالیت‌های دریایی از قبیل شیلات، کشتیرانی، محیط‌زیست دریایی، گردشگری ساحلی و برنامه‌ریزی شهری را در چارچوب یک سیاست کلان هدایت کند، موجب تداخل مأموریت‌ها و اتلاف منابع شده است. این مسأله در بسیاری از کشورهای موفق دریامحور از طریق ایجاد نهادهای جامع دریایی حل شده است؛ اما در ایران هنوز ساختار جزیره‌ای اداره دریا، به مانعی بزرگ بدل شده است.

مسأله محیط‌زیست دریایی نیز از چالش‌های نگران‌کننده دیگر در هرمزگان است. صید بی‌رویه، آلودگی‌های نفتی و فاضلاب‌های صنعتی، تخریب زیستگاه‌های حساس مانند جنگل‌های حرّا و مرجان‌ها، همگی از تهدیدهایی هستند که آینده پایداری در اقتصاد دریا را به مخاطره انداخته‌اند. اگر قرار است توسعه دریامحور در هرمزگان پایدار و ماندگار باشد، باید حفاظت از اکوسیستم دریایی به‌عنوان اولویت اول سیاست‌گذاری در این استان در نظر گرفته شود. تجربه‌های جهانی از جمله در کشورهای اسکاندیناوی، سنگاپور یا استرالیا نشان می‌دهد که توسعه و حفاظت می‌توانند هم‌زیستی سازنده‌ای داشته باشند، مشروط به آن‌که قوانین سخت‌گیرانه زیست‌محیطی، فناوری‌های نوین و مشارکت مردمی، همزمان مورد توجه قرار گیرند.

از چالش‌ها که بگذریم، فرصت‌های طلایی استان هرمزگان در توسعه دریامحور را نمی‌توان نادیده گرفت. هرمزگان به‌واسطه موقعیت ژئوپلیتیک خود در تنگه هرمز، یکی از نقاط راهبردی تجارت جهانی نفت و کالا به شمار می‌رود. این منطقه می‌تواند به قطب لجستیکی منطقه مبدل شود؛ به‌شرط آن‌که دولت و بخش خصوصی با نگاهی فراتر از ملاحظات داخلی و با درک رقابت‌های منطقه‌ای، سرمایه‌گذاری هدفمند را در توسعه پایانه‌ها، مناطق آزاد، شهرهای بندری و خطوط کشتیرانی دنبال کنند. اکنون که رقابت شدیدی میان بنادر جنوب خلیج‌فارس مانند جبل‌علی، دوحه و صحار برای جذب ترانزیت منطقه‌ای در جریان است، هرمزگان نیازمند یک جهش سرمایه‌گذاری هوشمندانه برای حفظ و گسترش جایگاه خود است.

گردشگری دریایی نیز یکی دیگر از فرصت‌های بکر هرمزگان است. جزایری همچون قشم، هرمز و هنگام با طبیعت بکر، فرهنگ بومی غنی و پتانسیل‌های تفریحی و اقامتی می‌توانند به نگین گردشگری دریایی ایران تبدیل شوند. اما نبود امکانات اولیه، ضعف برندینگ ملی، و عدم اتصال به شبکه‌های جهانی گردشگری موجب شده تا این ظرفیت‌ها نادیده گرفته شوند. در حالی‌که کشورهای همسایه مانند عمان و امارات با کمترین جاذبه طبیعی، اما با مدیریت حرفه‌ای توانسته‌اند بازار گردشگری دریایی خود را تثبیت کنند، هرمزگان همچنان از نبود شناورهای تفریحی، اسکله‌های گردشگری و برنامه‌های جامع تبلیغاتی رنج می‌برد.

در کنار آن، شیلات نیز یکی از پایه‌های اقتصاد دریا در هرمزگان است که هنوز نتوانسته ارزش افزوده واقعی را به استان تزریق کند. بیشتر صیدهای استان به‌صورت خام صادر می‌شود و سهم صنایع فرآوری، بسته‌بندی و صادرات با کیفیت بسیار محدود است. همین مسأله باعث شده تا اشتغال در این بخش بیشتر به شکل سنتی باقی بماند و فرصت‌های اشتغال دانش‌بنیان کمتر مورد توجه قرار گیرد. راهکار این مسأله، توسعه شهرک‌های تخصصی شیلات، تقویت زنجیره ارزش ماهی، و ایجاد پیوند میان دانشگاه، صنعت و بازارهای جهانی است.

فرصت دیگر، توسعه صنایع دریایی از جمله کشتی‌سازی و تعمیرات دریایی است. وجود مجتمع‌های کشتی‌سازی بزرگ مانند مجتمع شهید درویشی در بندرعباس، نشان از پتانسیل بالای استان در این حوزه دارد. اما برای رقابت با صنایع مشابه در منطقه، نیاز به نوسازی تجهیزات، توسعه فناوری‌های پیشرفته و همچنین تربیت نیروی انسانی متخصص بیش از پیش احساس می‌شود. در حال حاضر، بسیاری از کشتی‌های ایرانی برای تعمیرات اساسی به کشورهای همسایه اعزام می‌شوند، در حالی‌که همین کار می‌تواند منشأ درآمد و اشتغال در استان باشد.

نکته دیگری که نباید از آن غافل شد، نقش مردم در توسعه دریامحور است. توسعه، اگر بر پایه مشارکت مردم بومی و نهادهای محلی استوار نباشد، پایدار نخواهد بود. متأسفانه در برخی طرح‌های ملی دریایی، مردم بومی هرمزگان بیشتر تماشاگر بوده‌اند تا سهام‌دار. بایستی سازوکارهایی برای مشارکت واقعی مردم از طریق تعاونی‌های دریایی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری محلی، و آموزش مهارت‌های مرتبط فراهم شود تا توسعه دریامحور به جای آن‌که تحمیل‌شده از مرکز باشد، برخاسته از اراده و خواست جامعه محلی باشد.

نقش دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و نخبگان نیز در این میان کلیدی است. تبدیل اقتصاد دریا به یک علم میان‌رشته‌ای در دانشگاه‌های استان، گسترش رشته‌های مرتبط با مدیریت دریایی، حقوق دریایی، اقتصاد دریامحور و مهندسی دریا می‌تواند زمینه‌ساز تربیت نسل جدیدی از متخصصان شود که استان را به سمت توسعه علمی و فناورانه هدایت کنند. همچنین دانشگاه‌ها می‌توانند به‌عنوان بازوی مشورتی دولت و نهادهای اجرایی در طراحی و اجرای سیاست‌های دریامحور عمل کنند.

در نهایت، برای آن‌که توسعه دریامحور در هرمزگان به نقطه شکوفایی برسد، نیازمند یک نگاه ملی، یک نقشه راه دقیق و اراده‌ای مستمر و فراحزبی هستیم. استان هرمزگان نه فقط در جنوب ایران، بلکه در آینده‌ اقتصادی کشور جایگاهی محوری دارد. اگر توسعه دریامحور در این استان با تمام ظرفیت‌هایش محقق شود می‌تواند الگویی برای دیگر استان‌های ساحلی مانند بوشهر، سیستان و بلوچستان، و حتی خوزستان نیز باشد. از آن مهم‌تر، می‌تواند ایران را در جایگاه یک قدرت دریایی منطقه‌ای قرار دهد؛ قدرتی که نه با نظامی‌گری، بلکه با اقتصاد، دیپلماسی، و حکمرانی هوشمندانه تعریف می‌شود.

فرصت‌ها همچنان در انتظارند. اما این انتظار، نباید به تعلل بدل شود. هر سال تعویق در سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی و عمل، یعنی از دست دادن بازارها، کاهش بهره‌وری، و عمیق‌تر شدن شکاف توسعه در جنوب کشور. هرمزگان، این نگین نیلگون ایران، آماده طلوعی دوباره است؛ به شرط آن‌که دریا را نه به‌عنوان مرز، بلکه به‌عنوان دروازه ببینیم.