وقتی بازار می‌سوزد

شوک روانی ناشی از خسارات مالی

آتش ‌سوزی بازار مگامال به از دست رفتن سرمایه‌های مادی بسیاری از کسبه منجر شد، از موجودی مغازه‌ها گرفته تا تجهیزات و زیرساخت‌های تجاری. این خسارات به ‌ویژه برای کسبه‌ای که بدون بیمه فعالیت می‌کردند، شوک روانی شدیدی ایجاد کرد. از منظر روان‌شناسی، این شوک می‌تواند به واکنش‌های حاد استرس منجر شود که با علائمی مانند اضطراب مداوم، بی‌خوابی، تحریک‌پذیری، و احساس درماندگی همراه است. پژوهش‌های روان‌شناختی مانند مطالعه‌ای در سال 2020 که در مجله‌ی استرس تروماتیک منتشر شد، نشان می‌دهند که از دست دادن دارایی‌های مالی می‌تواند به اندازه از دست دادن عزیزان، تاثیرات روانی عمیقی داشته باشد. در بندرعباس، جایی که بسیاری از کسبه به درآمد روزانه وابسته‌اند، این شوک اولیه می‌تواند به کاهش انگیزه و حتی افسردگی منجر شود.

اضطراب اقتصادی و عدم اطمینان مالی

اضطراب اقتصادی به‌عنوان نگرانی مداوم درباره امنیت مالی تعریف می‌شود و یکی از مهم‌ترین پیامدهای آتش ‌سوزی بازار بندرعباس است.

کسبه‌ای که محل کسب‌ و کار خود را از دست داده‌اند، با پرسش‌های نگران‌کننده‌ای مانند "چگونه هزینه‌های زندگی را تامین کنم؟" یا "آیا می‌توانم دوباره شروع کنم؟" مواجه‌اند. این عدم اطمینان مالی، به‌ویژه در نبود سیستم‌های حمایتی قوی مانند بیمه یا کمک‌های دولتی سریع، می‌تواند به افزایش سطح کورتیزول هورمون استرس منجر شود. استرس مالی مزمن می‌تواند سلامت جسمی مانند فشار خون بالا و روانی مانند افسردگی را به خطر بیندازد. در بافت اجتماعی هرمزگان، این اضطراب به کل جامعه تسری پیدا کرده و می‌تواند به کاهش اعتماد به نهادها و حتی تنش‌های اجتماعی منجر شود.

از دست دادن هویت جمعی و انسجام اجتماعی

بازار مگامال نه ‌تنها یک مرکز اقتصادی، بلکه فضایی برای تعاملات اجتماعی، تبادل فرهنگی و تقویت حس هویت جمعی

بود.

مشابه تجربه آتش‌سوزی بازار واهین در سومالیلند 2022، از بین رفتن این فضا حس فقدان عمیقی در میان کسبه و مشتریان ایجاد کرده است. از منظر روان‌شناسی اجتماعی، بازارها به‌عنوان فضاهای سوم عمل می‌کنند که افراد در آن‌ها احساس تعلق و ارتباط می‌یابند.

تخریب این فضا می‌تواند به انزوای اجتماعی، کاهش اعتماد اجتماعی و حتی احساس از دست دادن هویت جمعی منجر شود. این موضوع به‌ویژه در بندرعباس، که بازار نقش محوری در فرهنگ محلی دارد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

تاب‌آوری روانی

تاب‌آوری روانی به توانایی افراد و جوامع برای سازگاری با شرایط دشوار، مانند بحران‌های مالی یا بلایای طبیعی، اشاره دارد. این مفهوم شامل سه بعد اصلی است: مقاومت به معنای تحمل فشارهای روانی بدون فروپاشی. بهبودی به معنای بازگشت به حالت تعادل روانی پس از تجربه بحران. رشد پس از سانحه به معنای استفاده از تجربیات دشوار برای رشد شخصی، مانند تقویت مهارت‌های حل مسئله یا بازسازی هویت. پژوهش‌های روان‌شناسی، نشان می‌دهند که تاب‌آوری نه یک ویژگی ذاتی، بلکه مهارتی قابل یادگیری است که تحت تاثیر عوامل فردی مانند خوش‌بینی و خودکارآمدی و اجتماعی مانند حمایت اجتماعی قرار دارد.

نقش تاب‌آوری در مدیریت اضطراب اقتصادی

در شرایطی مانند آتش‌ سوزی بازار بندرعباس، تاب‌آوری روانی به کسبه کمک می‌کند تا با اضطراب اقتصادی و عدم اطمینان مالی مقابله کنند. افرادی که از خوش‌بینی واقع‌بینانه برخوردارند یا مهارت‌های مقابله‌ای مانند برنامه‌ریزی و مدیریت استرس را آموخته‌اند، بهتر می‌توانند با چالش‌های مالی کنار بیایند. برای مثال، کسبه‌ای که به شبکه‌های اجتماعی قوی مانند خانواده یا همکاران دسترسی دارند، کمتر در معرض افسردگی قرار می‌گیرند، زیرا حمایت اجتماعی به‌عنوان یک عامل محافظ عمل می‌کند.

قدرت جامعه در بحران

تاب‌آوری تنها به سطح فردی محدود نمی‌شود جوامع نیز می‌توانند با تقویت انسجام اجتماعی، در برابر بحران‌ها مقاوم‌تر شوند. در بندرعباس، ایجاد فضاهایی برای تعامل کسبه، مانند جلسات گروهی یا بازارهای موقت، می‌تواند حس همبستگی را تقویت کند. مطالعه‌ای در سال 2020 در ژورنال علوم اجتماعی و پزشکی نشان داد که جوامعی با سطح بالای سرمایه اجتماعی مانند اعتماد و همکاری سریع‌تر از بحران‌های اقتصادی و اجتماعی بهبود می‌یابند. این موضوع در هرمزگان، با فرهنگ غنی اجتماعی و خانوادگی، می‌تواند به‌عنوان یک نقطه قوت عمل کند.

عوامل تشدیدکننده اضطراب اقتصادی

بسیاری از کسبه بازار بندرعباس ممکن است فاقد بیمه کافی باشند، که این موضوع عدم اطمینان مالی را تشدید می‌کند. گزارش‌های مشابه از آتش‌سوزی‌های بازار در کشورهای دیگر، مانند بازار کاتانگا در غنا، نشان می‌دهند که نبود بیمه می‌تواند به فروپاشی اقتصادی و روانی منجر شود. در فرهنگ هرمزگان، کسب‌ و کارهای خانوادگی نقش مهمی در تامین معاش خانواده‌ها دارند. این فشار برای تامین نیازهای خانواده می‌تواند استرس روانی را افزایش دهد، به ‌ویژه برای کسبه‌ای که نان‌آور اصلی هستند. نبود اطلاعات واضح درباره میزان خسارات، زمان بازسازی یا حمایت‌های دولتی می‌تواند به افزایش اضطراب و بی ‌اعتمادی منجر شود.

عوامل محافظ در برابر اضطراب

حمایت از سوی خانواده، دوستان، و جامعه محلی می‌تواند به‌عنوان سپری در برابر استرس عمل کند. برای مثال، کسبه‌ای که در گروه‌های محلی یا تعاونی‌ها فعالیت می‌کنند، می‌توانند از حمایت عاطفی و مالی همکاران بهره‌مند شوند.

آموزش تکنیک‌های مدیریت استرس، مانند ذهن‌آگاهی، حل مسئله، یا مدیریت زمان، می‌تواند اضطراب را کاهش دهد. کمک‌های دولتی، وام‌های کم ‌بهره یا صندوق‌های مدیریت بحران می‌توانند عدم اطمینان مالی را کاهش دهند و حس کنترل را به کسبه بازگردانند.

راهکارهای علمی و عملی برای تقویت تاب‌آوری و کاهش اضطراب

ارائه خدمات مشاوره در مناطق آسیب‌دیده، مشابه خط مشاوره 1480 سازمان بهزیستی در بحران‌های اخیر، می‌تواند به کسبه کمک کند تا با استرس و اضطراب مقابله کنند. این خدمات می‌توانند شامل جلسات حضوری یا آنلاین باشند. تشکیل گروه‌های حمایتی برای کسبه، جایی که بتوانند تجربیات خود را به اشتراک بگذارند، می‌تواند حس انزوا را کاهش دهد. : تمرینات ساده مانند تنفس عمیق، مدیتیشن 5 دقیقه‌ای، یا تمرکز حواس می‌توانند سطح کورتیزول را کاهش داده و سلامت روان را بهبود بخشند. دولت می‌تواند با ارائه وام‌های کم‌بهره، کمک‌های بلاعوض، یا معافیت‌های مالیاتی، فشار مالی را کاهش دهد. تجربه آتش‌سوزی پلاسکو نشان داد که حمایت‌های مالی سریع می‌تواند به بازسازی اعتماد کسبه کمک کند. ایجاد بازارهای موقت، مانند آنچه در برخی شهرهای آفریقایی پس از آتش‌سوزی‌های مشابه انجام شد، می‌تواند به ادامه فعالیت‌های اقتصادی و حفظ هویت اجتماعی کمک کند. آموزش مدیریت مالی در شرایط بحرانی، مانند بودجه‌بندی یا استفاده از منابع محدود، می‌تواند به کسبه کمک کند تا با شرایط جدید سازگار شوند.

نقش رسانه و اطلاع‌رسانی

روزنامه‌ها و رسانه‌های محلی می‌توانند با ارائه اطلاعات شفاف درباره کمک‌های دولتی، منابع موجود و برنامه‌های بازسازی، اضطراب اقتصادی را کاهش دهند. انتشار داستان ‌های موفقیت کسبه‌ای که پس از بحران‌های مشابه دوباره شروع کرده‌اند، می‌تواند انگیزه و امید را در جامعه تقویت کند. همچنین، رسانه‌ها می‌توانند با ترویج تکنیک‌های ساده روان‌شناختی، مانند تمرینات ذهن‌آگاهی، به بهبود سلامت روان جامعه کمک کنند.

تجربه پلاسکو در ایران

آتش‌سوزی ساختمان پلاسکو در تهران نمونه‌ای داخلی است که درس‌های مهمی برای بندرعباس دارد.

این حادثه نشان داد که فقدان تجهیزات ایمنی، نبود برنامه‌های مدیریت بحران و تاخیر در بازسازی می‌توانند خسارات روانی و اقتصادی را تشدید کنند. با این حال، حمایت‌های اجتماعی و داستان‌های موفقیت کسبه‌ای که دوباره شروع کردند، نشان‌دهنده قدرت تاب‌آوری است.

آتش‌سوزی بازار بندرعباس چالشی چند وجهی برای کسبه، خانواده‌هایشان و جامعه محلی ایجاد کرده است. از منظر روان‌شناسی علمی و اجتماعی، تقویت تاب‌آوری روانی و کاهش اضطراب اقتصادی نیازمند رویکردی جامع است که شامل مداخلات فردی، اجتماعی، و اقتصادی می‌شود. مشاوره روان‌شناختی، گروه‌های حمایتی، و حمایت‌های مالی می‌توانند به کسبه کمک کنند تا با خسارات مالی و عدم اطمینان مقابله کنند.

رسانه‌ها، به‌ویژه روزنامه‌ها، می‌توانند با اطلاع‌رسانی شفاف و ارائه داستان‌های الهام‌بخش، نقش مهمی در بازسازی امید و انسجام اجتماعی ایفا کنند.