تهدید آینده قفقاز با توافق‌نامه صلح

مسیری که رئیس جمهور آمریکا هر نامی بر روی آن بگذارد مسیر صلح، آرامش و ثبات در منطقه نخواهد بود. اختلافات تاریخی آذربایجان و ارمنستان، تهدید امنیتی این کریدور برای ایران به دلیل امکان تغییر در مرز‌های کشور همسایه (ارمنستان) و حضور گسترده آمریکا در منطقه قفقاز جنوبی که چند دهه پیش تحت حاکمیت مسکو در زمان اتحاد جماهیر شوروی بود موانع جدی صلح خواهد بود‌. با وجود چنین شرایطی تهدیدات گسترده‌ای در آینده متوجه منطقه قفقاز خواهد بود و جمهوری اسلامی ایران همواره مخالفت قاطع خود را با ایجاد چنین کریدوری که تمامیت ارضی کشورهای منطقه و همچنین مسدود شدن مسیرها را به دنبال داشته باشد، اعلام کرده است.

ایران تاکید کرده به هیچ وجه تغییر در مرزهای ژئوپلیتیکی را نخواهد پذیرفت و به گفته کارشناسان، این رخداد می‌تواند در منطقه و به ویژه در قفقاز جنوبی و همچنین مسیرهای ترانزیتی ایران مشکلات امنیتی و اقتصادی ایجاد کند.

اختلافات تاریخی آذربایجان و ارمنستان

جمهوری آذربایجان و ارمنستان با گذشت سال‌ها جدایی از شوروی سابق بر سرمنطقه قره‌باغ در حال جنگ و منازعه هستند. منطقه قره باغ کوهستانی که تحت کنترل نیروی‌های ارمنی(تحت حمایت ارمنستان) بود طی حملات سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ جمهوری آذربایجان تحت تصرف باکو قرار گرفت و جمهوری خودخوانده آرتساخ (جمهوری ارمنی‌های قره باغ کوهستانی) که از سال ۱۹۹۴ ایجاد شده بود از بین رفت. به صورت کلی منطقه قره باغ کوهستانی دارای جمعیت ترکیبی ارمنی‌ها و آذری‌ها بوده(در طول زمان بافت جمعیتی آن تغییر یافته) که به صورت رسمی از زمان شوروی سابق و بعد از فروپاشی جز جمهوری آذربایجان بوده است. نکته جالب و قابل توجه برای ما این است که این محدوده جغرافیایی تا سال ۱۸۱۳ جزئی از ایران بوده است که طبق قرارداد‌های گلستان و ترکمنچای از ایران جدا شدند. در حال حاضر نیز این منطقه در نزدیکی مرز‌های ایران با هردو کشور است و معادلات آن تاثیرات قابل ملاحظه‌ای برای ایران دارد. تاریخچه منطقه قره‌باغ که نام آن ترکیبی از قره (به زبان آذری سیاه یا بزرگ) و باغ که به زبان فارسی است نشان از پیچیدگی‌های معادلات این منطقه دارد. در سال۱۹۹۴ جمعیت زیادی از مردم جمهوری آذربایجان به دلیل جنگ آواره شدند و در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ به دلیل بازپس‌گیری توسط جمهوری آذربایجان، ارمنی‌ها مجبور به ترک قره‌باغ شدند. آواره شدن بخش جدایی ناپذیر تاریخ قره‌باغ بوده است که ناشی از اختلافات قومی و مذهبی است. ثبات نسبی در این منطقه شاید به دلیل سرمایه‌گذاری‌های آمریکا در دوره ریاست جمهوری ترامپ برقرار شود اما بدون حل اختلافات قومی و مذهبی و شکل‌گیری یک توافق برای زندگی مسالمت‌آمیز ساکنان منطقه، احتمال برقراری صلح، آرامش و ثبات همیشگی امکان پذیر نخواهد بود.

مداخلات بین‌المللی در منطقه قره باغ

پیش از توافق ارمنستان و جمهوری آذربایجان در کاخ سفید در جنگ‌های سال‌های ۱۹۹۴ و سال‌ ۲۰۲۰ نقش میانجی دو طرف بر عهده کشور روسیه بود‌. در توافق سال ۲۰۲۰ حتی ارتش روسیه به عنوان نیروهای حافظ صلح وارد منطقه شدند. اما در توافق اخیر این ایالات متحده آمریکا بود که توانست نقش میانجی و قدرت مداخله‌گر در سرزمین‌های که تا چند‌دهه پیش تحت حاکمیت مسکو بود ایفا کند. قطعا یکی از دلایل اصلی این اتفاق درگیر شدن روسیه در جنگ اوکراین است که در شرایطی که ترامپ نیز به تازگی وارد کاخ سفید شده امکان نقش آفرینی ایالات متحده آمریکا را افزایش داده است‌. رئیس جمهور آمریکا قصد دارد از طریق ایجاد وابستگی متقابل اقتصادی(تاکید بر توافق نامه اقتصادی و تجاری در حوزه فناوری و هوش مصنوعی) صلح را میان دوطرف برقرار کند. در این زمینه باید منتظر ماند و دید این توافق تا چه اندازه تضمین کننده صلح خواهد بود. البته شرایط نه چندان مساعد روسیه به دلیل درگیری در جنگ اوکراین به نظر نقش آفرینی لازم را از آن‌ها در آینده نیز خواهد گرفت.

مداخله ترکیه و رژیم اسرائیل در جمهوری آذربایجان؛ تهدید امنیتی برای ایران

جمهوری آذربایجان در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ با حمایت‌های نظامی و فناورانه ترکیه و رژیم اسرائیل توانست منطقه قره‌باغ را از ارمنستان بگیرد. تصرف منطقه قره‌باغ سبب شد آن‌ها خواهان اتصال سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان با منطقه نخجوان شوند که پیش از این فقط از طریق خاک ارمنستان یا ایران امکان برقراری ارتباط میان آن‌ها بود. از سوی دیگر این کریدور در مرز ایران و ارمنستان تاسیس خواهد شد که یکی از شاهراه‌های حیاتی ایران با اروپا است. ترامپ که نام این کریدور را مسیر صلح ترامپ نامیده تاکید کرده است کریدور زنگزور حاکمیت ارمنستان را نقض نخواهد کرد.

اهمیت این مساله برای تهران از آنجایی است که ایجاد این کریدور، پیامدهایی را به دنبال دارد. مهمترین اتفاقی که در پی توافق صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان می‌افتد، این است که نفوذ آمریکا و غرب در منطقه افزایش خواهد داشت و می‌تواند منجر به دخالت در امور منطقه منجر شود. کارشناسان معتقدند این امر با منافع روسیه و چین نیز در تضاد است.

همچنین محدودیت‌هایی برای نقش ترانزیتی ایران نیز ایجاد می‌شود که این مساله تبعات اقتصادی و سیاسی مهمی به دنبال خواهد داشت. انتظار می‌رود تهران اجازه ندهد تغییرات ژئوپلیتیکی تهدیدی برای منافع ملی جمهوری اسلامی ایران باشد.