دالان تاریک زنگزور

کریدور زنگزور دقیقا کجاست و چه اهمیتی دارد؟

زنگزور منطقه‌ای تاریخی و جغرافیایی در ارمنستان شرقی است و در دامنه‌ کوه‌هایی با همین نام جای گرفته است و امروزه عمدتاً با استان سیونیک جمهوری ارمنستان مطابقت دارد. اما باید توجه داشت که کریدور زنگزور به منطقه‌ای در جنوب قفقاز اشاره دارد که نقش مهمی در ارتباطات جغرافیایی و حمل‌ونقل در این منطقه ایفا می‌کند. این کریدور در واقع راهی است که جمهوری آذربایجان را از طریق ارمنستان به نخجوان و در نهایت به ترکیه متصل می‌کند.

کریدور زنگزور در منطقه‌ای بین ارمنستان و نخجوان قرار دارد و که بعد از جنگ دوم قره‌باغ (پاییز ۲۰۲۰) به یکی از موضوعات ژئوپلیتیکی مهم منطقه تبدیل شد. از طرفی نخجوان یک منطقه خودمختار متعلق به جمهوری آذربایجان است که به صورت زمینی با خاک اصلی آذربایجان متصل نیست و توسط ارمنستان از آن جدا شده است. این کریدور از بخش جنوبی ارمنستان، یعنی استان سیونیک عبور می‌کند. گفتنی است این استان سیونیک هم مرز با ایران است و به همین دلیل ایران بارها اعلام کرده است که اجازه تغییر مرزها و ژئوپلیتیک منطقه را نخواهد داد. منطق ایران نیز در این خصوص مشخص است: اگر ارمنستان کنترل مرزهای جنوبی خود را از دست بدهد، ایران ارتباط خود با یک همسایه تاریخی و دولت حائل طبیعی را از دست خواهد داد. از طرفی مسئله حضور آمریکا در مدیریت این کریدور مطرح است و این یعنی عملا آمریکایی‌ها در مرزهای ایران حضور خواهند یافت. حال سوال اینجاست که آیا حضور چنین کشوری در منطقه امنیت کشورها را تهدید نمی‌کند؟

کدام کشورها با کوریدور زنگزور مخالف هستند؟

تنها مخالف این کوریدور ایران نیست. در بیانیه سه‌جانبه ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ بین روسیه، ارمنستان و آذربایجان، بندی وجود دارد که به رفع انسداد مسیرهای حمل‌ونقل در منطقه اشاره می‌کند. آذربایجان این بند را به عنوان حق ایجاد "کریدور زنگزور" تفسیر کرده است. اما ارمنستان با لفظ «کریدور» مخالف است و آن را به معنای حاکمیت‌زدایی از سیونیک می‌داند. به جای آن، از «مسیر ترانزیتی تحت قوانین ارمنستان» صحبت می‌کند. به بیان دیگر این کوریدور عملا برای کشورهای منطقه یک تهدید به حساب می‌آید.

از طرفی این مسیر گرجستان را که در سال‌های اخیر به یک وابسته روسیه و چین تبدیل شده است؛ دور می‌زند و به‌جای آن اتصال اروپا- ترکیه- ارمنستان- آذربایجان را فراهم می‌کند. عملا این کوریدور یک تهدید بالقوه برای کشورهای منطقه است و تا زمانی که این کشورها با یکدیگر متحد نباشند؛ برایشان آسیب اقتصادی و ژئوپلیتیک در پی خواهد داشت.

کوریدور‌های جایگزین، راهی برای بازپس‌گیری قدرت کشورهای منطقه

کریدور ارس به طول ۱۰۷ کیلومتر که ۶۰ کیلومتر آن در خاک ایران قرار دارد. در سپتامبر ۲۰۲۳، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، به‌صورت علنی اعلام کرد که اگر ارمنستان کریدور زنگزور را مسدود کند، می‌توان به جای آن، کریدور ارس را راه‌اندازی کرد. یک ماه بعد، جمهوری آذربایجان ساخت پلی بر روی رودخانه ارس در نزدیکی منطقه آق‌بند را آغاز کرد. طبق گزارش خبرگزاری تسنیم، تا ژانویه ۲۰۲۴ حدود ۱۵ درصد از عملیات جاده‌ای انجام شده و پل در آستانه تکمیل بود. برنامه‌هایی برای احداث خط آهن نیز مطرح شده و همه این اقدامات با موافقت جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. علاوه بر این پروژه‌های جایگزین مانند مسیر مغری تحت قوانین ارمنستان یا مسیر ایران-نخجوان فعال‌تر شده‌اند.

چرا حضور آمریکا در منطقه یک تهدید جدی است؟

آمریکا اجازه صادرات تسلیحات به جمهوری آذربایجان را خواهد داد و به طور مقدماتی وارد حوزه زیرساخت و انرژی در منطقه خزر خواهد شد. این اقدام کلیدی برای فروش تجهیزات به باکو است. همچنین باعث توقف کامل روابط دفاعی روسیه با آذربایجان و تکمیل همکاری‌های اقتصادی، انرژی و دفاعی با ترکیه، اتحادیه اروپا و اسرائیل و تثبیت قابلیت همکاری ناتو در قفقاز خواهد شد. از طرفی این کوریدور امکان گسترش به خزر و آسیای مرکزی با پشتوانه آمریکا را دارد و شرایط را برای کشورهای منطقه سخت‌تر خواهد کرد.

شرایط سخت آمریکایی‌ها در کریدور زنگزور

آمریکا به فضایی شلوغ وارد شده است. کشورهای زیادی در قفقاز با حضور امنیتی، نظامی، پایگاه‌ها، نظارت، نیروهای عملیاتی و زیرساخت فعال هستند. فرانسه به ارمنستان سلاح می‌فروشد و با پرسنل امنیتی و دیپلماتیک در آنجا حضور دارد. روسیه پایگاه نظامی در داخل ارمنستان دارد. ترکیه با روسیه در ایستگاه نظارت مشترک حضور دارد و در آموزش نظامی هماهنگ با آذربایجان فعال است. اسرائیل از صادرکنندگان اصلی تجهیزات دفاعی به آذربایجان است و حضور غیررسمی در کشور دارد. روسیه بخشی از گرجستان را کنترل می‌کند و چین در بندر آب‌عمیق و زیرساخت گرجستان سرمایه‌گذاری کرده است. هند با ارمنستان همکاری دفاعی نزدیکی دارد، در حالی که ایران همچنان برق زیادی به ایروان می‌دهد، هرچند اتحادیه اروپا با پروژه‌های انرژی خود سعی در مقابله با آن دارد. اتحادیه اروپا همچنین مأموریت نظارت با پرسنل امنیتی در مرز ارمنستان-آذربایجان دارد و اکنون آمریکا نیز به این جمع اضافه شده است. پس عملا آمریکا چندان راه ساده‌ای در پیش ندارد.