روایت ۲۰ سال سرمایه‌گذاری در آب شیرین‌کن های بندرعباس

مقدمه

استان هرمزگان و به‌ویژه شهر بندرعباس در حاشیه خلیج فارس قرار دارد؛ جایی که گرما، تبخیر بالا و بارش اندک، سال‌هاست منابع آبی را با چالش جدی روبه‌رو کرده است. افزایش جمعیت، رشد صنایع فولادی، معدنی و پتروشیمی و همچنین نیاز به آب شرب سالم، مدیران محلی و ملی را واداشت تا به سراغ منبعی بروند که درست در کنارشان بود: آب دریا.

از اوایل دهه ۱۳۸۰ تاکنون، بندرعباس مسیر پر فراز و نشیبی را در توسعه آب‌شیرین‌کن‌ها طی کرده است؛ مسیری که از واحدهای کوچک چند هزار مترمکعبی آغاز شد و امروز به پروژه‌های غول‌آسا با ظرفیت‌های صدها هزار تا یک‌میلیون مترمکعب در روز رسیده است.

تایم‌لاین ۲۰ ساله آب‌شیرین‌سازی در بندرعباس

از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶ (۲۰۰۵-۲۰۰۷)، نخستین واحدهای کوچک آب‌شیرین‌کن در حاشیه شهر بندرعباس راه‌اندازی شدند. این واحدها با ظرفیت چند هزار مترمکعب در روز طراحی شدند تا فشار برداشت از چاه‌های آب زیرزمینی را کاهش دهند و نیازهای فوری مناطق اطراف را پاسخ دهند.

در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۰)، طرح جامع توسعه آب‌شیرین‌کن‌های استان هرمزگان تدوین شد. هدف از این طرح، برنامه‌ریزی برای افزایش ظرفیت شیرین‌سازی تا ده‌ها هزار مترمکعب در روز و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای توسعه گسترده در سال‌های بعد بود.

سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۴) نقطه عطفی در این روند بود. در این سال، طرح ملی انتقال آب خلیج فارس به فلات مرکزی ایران تصویب اولیه خود را دریافت کرد. بندرعباس به‌عنوان مرکز اصلی برداشت، شیرین‌سازی و انتقال آب معرفی شد.

در سال ۱۳۹۵ (۲۰۱۶)، پروژه بزرگ آب‌شیرین‌کن با ظرفیت ۱۰۰ هزار مترمکعب در روز در بندرعباس وارد مرحله اجرایی شد. پیمانکاران داخلی مانند شرکت‌های فراب و تانا انرژی مسئولیت اجرای پروژه را بر عهده گرفتند. در آذرماه ۱۳۹۷ (دسامبر ۲۰۱۸)، فاز نخست این پروژه به بهره‌برداری رسید و روزانه حدود ۲۰ هزار مترمکعب آب شیرین تولید و وارد شبکه شهری شد.

در سال ۱۳۹۸ (۲۰۱۹)، فاز مطالعاتی و اجرایی طرح عظیم یک‌میلیون مترمکعبی بندرعباس آغاز شد. در همین دوره، عملیات احداث خطوط انتقال و زیرساخت‌های ساحلی نیز کلید خورد.

در شهریورماه ۱۳۹۹ (سپتامبر ۲۰۲۰)، فاز اول پروژه یک‌میلیون مترمکعبی به‌صورت رسمی افتتاح شد و آب تولیدی آن به بخش‌هایی از صنایع و شبکه شهری تزریق گردید.

تا سال ۱۴۰۰ (۲۰۲۱)، بخش عمده فاز دوم پروژه ۱۰۰ هزار مترمکعبی تکمیل شد و ظرفیت کل آن به حدود ۶۰ هزار مترمکعب در روز افزایش یافت.

در سال ۱۴۰۲ (۲۰۲۳)، فاز نهایی پروژه ۱۰۰ هزار مترمکعبی به بهره‌برداری رسید و کل ظرفیت طراحی‌شده، یعنی ۱۰۰ هزار مترمکعب در روز، وارد مدار بهره‌برداری شد.

در دوره ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۴ (۲۰۲۴-۲۰۲۵)، پروژه یک‌میلیون مترمکعبی به پیشرفت ۹۵ درصدی رسید. این طرح ملی با هدف تأمین آب پایدار برای استان‌های هرمزگان، کرمان و یزد طراحی شده و قرار است بخش مهمی از نیاز صنعتی و شهری جنوب و مرکز ایران را برطرف کند.

دهه نخست: آغاز با واحدهای کوچک

در دههٔ ۱۳۸۰، بندرعباس به‌دلیل افت سطح آب‌های زیرزمینی و کاهش بارش، با کمبود جدی آب مواجه شد. راهکار فوری، احداث واحدهای کوچک آب‌شیرین‌کن بود. این واحدها عمدتاً از فناوری اسمز معکوس (RO) بهره می‌بردند و ظرفیت هرکدام بین ۵۰۰ تا ۵۰۰۰ مترمکعب در روز بود.هدف این طرح‌ها تأمین بخشی از آب شرب شهر و روستاهای اطراف و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی بود. هرچند این واحدها هزینه بالایی داشتند و نگهداری‌شان دشوار بود، اما تجربه‌ای ارزشمند برای مهندسان ایرانی رقم زدند.

دهه دوم: ورود به مقیاس‌های بزرگ

از اواسط دهه ۱۳۹۰، نگاه سیاست‌گذاران تغییر کرد. دیگر واحدهای کوچک جوابگوی نیاز روزافزون نبود. در همین سال‌ها طرح ملی انتقال آب خلیج فارس به فلات مرکزی نیز کلید خورد و بندرعباس به‌عنوان پایگاه اصلی شیرین‌سازی معرفی شد. در همین دوره، پروژه بزرگ ۱۰۰ هزار مترمکعبی بندرعباس به‌عنوان نخستین تجربه بومی در مقیاس بالا آغاز شد. فاز نخست این پروژه در آذر ۱۳۹۷ با ظرفیت ۲۰ هزار مترمکعب وارد مدار شد و به‌تدریج در سال‌های بعد توسعه یافت. این پروژه نمادی از توان فنی شرکت‌های داخلی از جمله فراب، تانا انرژی و ماشین‌سازی ویژه بود.

دهه سوم: غول یک‌میلیون مترمکعبی و جهش بندرعباس

در سال ۱۳۹۸، پروژه‌ای با ابعادی بی‌سابقه آغاز شد: آب‌شیرین‌کن یک‌میلیون مترمکعبی بندرعباس. این پروژه بخشی از طرح انتقال آب خلیج فارس بود و هدف آن تأمین نیازهای صنعتی و شرب استان‌های هرمزگان، کرمان و یزد عنوان شد.

فاز نخست این پروژه در شهریور ۱۳۹۹ افتتاح شد و آب تولیدی به صنایع فولاد و مس تزریق گردید. با تکمیل تدریجی فازها، اکنون (۱۴۰۴-۲۰۲۵) بیش از ۹۵ درصد آن آماده بهره‌برداری کامل است.

چالش‌های انرژی و هزینه

یکی از مهم‌ترین چالش‌های آب‌شیرین‌سازی در بندرعباس، مصرف بالای انرژی است. برای تولید هر مترمکعب آب شیرین از طریق اسمز معکوس، به‌طور میانگین ۳ تا ۳.۵ کیلووات ساعت برق نیاز است.با توجه به ظرفیت‌های صدها هزار مترمکعبی، این میزان انرژی عددی بسیار بزرگ می‌شود. به همین دلیل دولت و بخش خصوصی به دنبال راهکارهایی برای استفاده از انرژی خورشیدی و بادی در کنار برق شبکه هستند.

پیامدهای زیست‌محیطی

پساب شور (براین) مهم‌ترین نگرانی زیست‌محیطی این واحدهاست. اگر تخلیهٔ این پساب بدون رقیق‌سازی یا مدیریت صحیح صورت گیرد، می‌تواند شوری آب دریا را در مناطق ساحلی بالا برده و بر زندگی آبزیان تأثیر منفی بگذارد.

دستاوردهای اجتماعی و اقتصادی

۱. کاهش بحران آب شرب

۲. تضمین امنیت آب صنایع

۳. اشتغال‌زایی مستقیم و غیرمستقیم

۴. افزایش تجربه و دانش فنی بومی

آینده آب‌شیرین‌سازی در بندرعباس

بندرعباس اکنون در آستانه ورود به مرحله‌ای تازه است. با بهره‌برداری کامل از پروژه‌های یک‌میلیون مترمکعبی و توسعه واحدهای صنعتی، این شهر می‌تواند به قطب آب‌شیرین‌سازی خاورمیانه تبدیل شود.

دو دهه گذشته نشان داد بندرعباس چگونه از واحدهای کوچک و پراکنده به پروژه‌های ملی عظیم رسیده است. اگرچه چالش‌های انرژی و محیط‌زیست همچنان پابرجاست، اما تجربه فنی و زیرساخت‌های ایجاد شده فرصتی استثنایی برای آینده‌ای پایدار فراهم کرده است.