نقشه راه ایران برای تصاحب شاهراه

نمایندگان دولت‌های روسیه، آذربایجان و ایران به تازگی نشستی دو روزه در باکو، پایتخت آذربایجان، برای افزایش همکاری در زمینه حمل و نقل و لجستیک برگزار کردند. الکسی اوورچوک، معاون نخست‌وزیر، از طرف روسیه در این جلسه شرکت کرد. شاهین مصطفی‌اف، معاون نخست‌وزیر، و فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، از طرف ایران نمایندگی داشتند. در ماه مه 2023، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، و ابراهیم رئیسی، رئیس جمهور وقت ایران، در مورد ساخت مشترک خط آهن 162 کیلومتری رشت-آستارا توافق کردند. در سپتامبر 2025، فرزانه صادق اعلام کرد که زمین برای بخش 34 کیلومتری اول این پروژه تحویل داده شده است.طبق توافق، تکمیل این خط در سال 2028 برنامه‌ریزی شده است. این پروژه علی‌رغم اراده سیاسی به دلیل برخی مشکلات به کندی پیش می‌رود. در بیانیه‌ای که پس از نشست سه‌جانبه در مورد همکاری‌های حمل و نقل، انرژی و گمرکی در باکو صادر شد، آمده است که روسیه، آذربایجان و ایران توافق کرده‌اند که تا آغاز سال ۲۰۲۶ یک گروه کاری برای تدوین یک برنامه عملیاتی برای توسعه مسیر غربی کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال-جنوب تشکیل دهند.طبق بیانیه دولت روسیه، دستور کار اصلی مذاکرات، اجرای مسیر غربی پروژه کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال-جنوب است. الکسی اوورچوک، معاون نخست وزیر روسیه، در این نشست سه جانبه گفت: روسیه، آذربایجان و ایران تلاش‌های خود را برای ایجاد یک بازار مشترک کالا و مسیر لجستیک بدون مانع از دریای بارنتس و بالتیک تا خلیج‌فارس تشدید می‌کنند. در بیانیه‌ای از سرویس مطبوعاتی اوورچوک، آمده است: «بر لزوم برداشتن گام‌هایی برای افزایش حجم حمل و نقل از طریق کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال-جنوب به ۱۵ میلیون تن و تضمین رشد مداوم جریان بار تأکید شد. طرفین توافق کردند که یک گروه کاری برای تهیه یک برنامه عملیاتی در سه ماه آینده برای اجرای فعالیت‌های برنامه‌ریزی شده تشکیل دهند».اورچوک در سخنرانی خود در نشست سه‌جانبه روز دوشنبه گفت که برای راه‌اندازی مسیر غربی این کریدور، راه‌آهن‌های روسیه، آذربایجان و ایران در حال تنظیم دقیق فناوری‌های خدمات کانتینری چندوجهی، اعمال تخفیف در نرخ‌های راه‌آهن زیرساختی، لغو محدودیت‌های زیرساختی و بحث در مورد ضمانت‌های لجستیک معکوس هستند. طبق این بیانیه، شرکت‌کنندگان در این نشست همچنین توافق کردند که یک گروه کاری ویژه برای حمل‌ونقل جاده‌ای تشکیل دهند که از نمایندگان گمرک، مرز و مقامات حمل‌ونقل سه کشور تشکیل شود.

ظرفیت عبور از مرز در حال افزایش است

در بیانیه دولت روسیه آمده است که اوورچوک بر اهمیت تصمیمات مشترک با هدف ایجاد محیطی مناسب و بدون مشکل برای حمل‌کنندگان، صادرکنندگان و واردکنندگان تأکید کرد. اوورچوک گفت که این امر بهترین شرایط رقابتی را برای تولیدکنندگان کالا، صادرکنندگان و واردکنندگان در سه کشور ایجاد می‌کند. «این کاری است که به اقتصاد ما فرصت‌های بیشتری برای گسترش، ایجاد مشاغل جدید، افزایش درآمد و بهبود زندگی مردم می‌دهد». داده‌های اداره گمرک فدرال روسیه نشان می‌دهد که تعداد وسایل نقلیه حمل و نقل بین‌المللی که از مرز روسیه و آذربایجان در دوره ژانویه تا ژوئن عبور کرده‌اند به ۱۷۶,۷۶۱ رسیده است که در مقایسه با مدت مشابه در سال ۲۰۲۴، افزایشی ۱۰ درصدی را نشان می‌دهد. حجم بار عبوری از مرز نیز در نیمه اول سال ۱۳ درصد افزایش یافته است. روسیه همچنین در حال ساخت گذرگاه‌های فرعی برای آستاراخان، ماخاچکالا، دربنت و خاساویورت است و در حال نوسازی خط آهن دربنت-سامور است.

دیمیتری بارانوف، کارشناس ارشد شرکت سرمایه‌گذاری Finam Management، ارزیابی کرد: «توسعه این کریدور به نفع روسیه، آذربایجان و ایران خواهد بود. حمل و نقل را تسریع می‌کند، هزینه‌ها را کاهش می‌دهد و روابط تجاری را گسترش می‌دهد».

حلقه مفقود کریدور

وزیر راه و شهرسازی بر نقش محوری راه آهن رشت-آستارا به عنوان آخرین حلقه مفقوده در کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC)، مسیری استراتژیک که هند، ایران و روسیه را از طریق منطقه خزر به هم متصل می‌کند، تأکید کرد. او اظهار داشت: «اتصال بین رشت و آستارا آخرین بخش مورد نیاز برای تکمیل کریدور شمال-جنوب است. تملک زمین برای بخش‌های باقیمانده تا پایان سال نهایی خواهد شد و انتظار داریم طی سه سال آینده پیشرفت فیزیکی قابل توجهی داشته باشیم».

اهمیت ژئوپلیتیکی این کریدور

به گفته کارشناسان، کریدور شمال-جنوب برای تعادل ژئوپلیتیکی در منطقه نیز مهم است. آرتور آتایف، دانشمند علوم سیاسی متخصص در قفقاز، خاطرنشان کرد که تهران نگران پروژه‌ای به نام کریدور زنگزور است که هدف آن ایجاد ارتباط بین آذربایجان و نخجوان از طریق ارمنستان است. به گفته ولادیمیر ساژین از آکادمی علوم روسیه، این کریدور به ایران فرصت می‌دهد تا روابط نزدیکی با روسیه و آذربایجان برقرار کند. در این بیانیه آمده است: «طرفین بر لزوم ساده‌سازی رویه‌های عبور از مرز و دیجیتالی کردن عملیات حمل‌ونقل، مرزی و گمرکی در سراسر مسیر تأکید کردند». همچنین توافقی برای ادامه مذاکرات در سطح فنی در مورد پروژه اتصال شبکه‌های برق آذربایجان، ایران و روسیه حاصل شد. لذا این مسیر ترانزیتی با اتصال بنادر روسیه در دریای خزر به خلیج فارس و اقیانوس هند، زمان و هزینه حمل‌ونقل کالا را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد. ایران با قرار گرفتن در قلب این مسیر می‌تواند به هاب ترانزیتی منطقه تبدیل شده و درآمد‌های ارزی خود را افزایش دهد. روسیه نیز با دسترسی مستقیم به بازار‌های آسیایی، وابستگی‌اش به مسیر‌های اروپایی را کاهش می‌دهد. آذربایجان نیز با تکمیل بخش‌های باقیمانده در خاک خود، به مرکز ترانزیت کالا در قفقاز و پیونددهنده شمال و جنوب جهان بدل می‌شود. در مجموع، تکمیل این کریدور نه تنها موجب تقویت همکاری‌های اقتصادی و سیاسی سه کشور می‌شود، بلکه نقش آن‌ها را در معادلات تجاری اوراسیا و جنوب آسیا به‌طور چشمگیری ارتقا می‌دهد.