میانجی‌گری دشوار تهران

پاکستان همواه طالبان را به پناه دادن به گروه تحریک طالبان پاکستان(TTP) متهم می کند. با افزایش حملات تحریک طالبان پاکستان از خاک افغانستان و عدم همکاری طالبان افغان برای مهار این گروه، روابط این دو کشور تیره شد. در سوی دیگر پاکستان نگران نفوذ هند در افغانستان است و آن را تهدیدی امنیتی می‌داند تا جایی که سفر وزیر امور خارجه افغانستان به هند را می توان از موارد تشدید بحران میان افغانستان و پاکستان دانست. تبادل آتش در مرز، بسته شدن گذرگاه‌های مرزی و اخراج مهاجران افغان از خاک پاکستان از پیامدهای این تنش است. مناقشه‌ای که نه تنها رابطه میان این دو کشور بلکه منطقه را نیز تحت تاثیر خود قرار خواهد داد.اما آنچه باید مورد توجه قرار گیرد این مساله است که با شکست مذاکرات استانبول تا چه اندازه می‌توان به دیپلماسی جهت صلح و کاهش تنش میان این دو کشور امیدوار بود؟

اجلاس اکو و تمایل ایران به میانجیگری میان اسلام‌آباد و کابل

روز سه‌شنبه 6 آبان نشست وزرای کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو) پس از 15 سال در تهران برگزار شد. از مواردی که در حاشیه برگزاری این نشست از سوی مسعود پزشکیان رییس جمهور کشورمان مطرح شد، میانجیگری میان دو کشور افغانستان و پاکستان بود.

مساله‌ای که با توجه به شکست و بی‌نتجه ماندن مذاکرات استانبول که نتیجه‌ای جز سرایت و گسترش ناامنی منطقه‌ای و تهدیدات مرزها نخواهد داشت، می‌تواند از اهمیت بسزایی برخوردار باشد. اگر چه مذاکرات استانبول به‌سبب اختلافات بنیادین میان کابل و اسلام‌آباد ناکام ماند، اما ابتکارات ایران نشان از این دارد که الگوی دیپلماسی منطقه‌محور می‌تواند راهی پایدارتر برای گفت‌وگو و ثبات در جنوب آسیا باشد.

باید به این مساله دقت کرد که آیا تهران می‌تواند با استفاده از سازوکارهای منطقه‌ای چون سازمان همکاری اقتصادی (ECO) و مشارکت در ابتکار صلح مسیر همکاری اقتصادی و امنیتی را جایگزین رقابت‌های سیاسی کند؟ و اینکه ایران با استفاده از ظرفیت سازمان منطقه‌ای چون اکو با توجه به چالش‌های پیش‌رو تا چه اندزه می‌تواند در مشارکت در صلح میان اسلام آباد و کابل موفق شود؟

اهداف ایران در تمایل به میانجیگری

با داشتن بیش از 900 کیلومتر مرز مشترک میان ایران با افغانستان و پاکستان، بدون تردید تحولات در روابط اسلام‌آباد و کابل مستقیما بر امنیت ملی ایران تأثیرگذار است. از اینرو ثبات و امنیت در مرزهای شرقی از اهدافی است که ایران دنبال می‌کند. به واسطه همسایگی افغانستان و پاکستان با ایران بدون شک تنش در روابط این دو کشور موجب بی‌ثباتی در مرزهای شرقی خواهد شد و تبعا ایران را نیز با تهدیدات امنیتی روبرو می‌سازد. از اینرو کاهش منازعات میان این دو کشور باعث ثبات در منطقه و کاهش حجم تهدیدات امنیتی، تروریستی، قاچاق مواد مخدر و بحران پناهجویان که از سوی مرزهای مشترک، کشورمان با آن مواجه می‌شود، خواهد شد. لذا امنیت منطقه‌ای مساله‌ای است که در پیوند با روابط دو کشور افغانستان و پاکستان قرار دارد و حل نشدن مناقشه میان این دو کشور به منزله روبرو شدن منطقه با بحران‌های بی‌شماری است. از سوی دیگر کاهش تنش میان اسلام‌آباد و کابل و ایجاد روابط حسنه میان این دو کشور بستر توسعه ترانزیتی در شرق ایران را فراهم می‌سازد و سبب رشد اقتصادی مناطق شرقی ایران به‌ویژه سیستان‌ و بلوچستان خواهد شد.

همکاری‌های ترانزیتی و پروژه‌هایی مانند شبکه ریلی ایران-افغانستان-پاکستان، بدون صلح پایدار ممکن نیست؛ از اینرو ثبات میان دو کشور همسایه، زمینه‌ساز تقویت محور اقتصادی تهران در جنوب آسیا است. لذا با صلح میان دو این دو کشور، بستری فراهم خواهد شد تا اهدف اقتصادی و امنیتی با چالش روبرو نشوند.

از سوی دیگر اگر ایران بتواند از ظرفیت سازمانی چون اکو استفاده کند و در چارچوب این نهاد و نهادهای دیگر از جمله شانگهای منازعه میان این دو کشور را کاهش دهد، در عرصه مدیریت بحران منطقه‌ای، حل و فصل بحران‌ها را بدون حضور غرب و با استفاده از ظرفیت نهادهای منطقه ای با گفت وگوهای چند جانبه ترویج خواهد داد.

چالش‌های ایران در عرصه میانجیگری اسلام‌آباد و کابل

اگر چه میانجی‌گری جمهوری اسلامی ایران در چارچوب نهادهایی چون سازمان همکاری اقتصادی اکو یکی از نمونه‌های بارز دیپلماسی چندجانبه‌ی ایران در منطقه است و می‌تواند باعث شکل‌گیری نظم جدید منطقه‌ای و بهبود روابط افغانستان و پاکستان شود و بدون شک استفاده از ظرفیت نهادهایی چون سازمان همکاری اقتصادی اکو به شکل‌گیری چارچوب «همکاری سه‌جانبه‌ی پایدار» میان ایران، افغانستان و پاکستان کمک می‌کند اما در این مسیر با چالش‌هایی نیز روبرو است. استفاده از ظرفیت نهادها در راستای صلح و ثبات منطقه‌ی مساله‌ای است که اگر چه می‌تواند بستری جهت رسیدن به این اهداف فراهم سازد اما ممکن است از سوی برخی بازیگران مورد قبول واقع نشود.با وجود اینکه ایران تلاش داشته است تا در اجلاس‌های اکو این بستر را فراهم سازد اما به نظر می‌رسد اراده‌ایی از سوی دو طرف اسلام‌آباد و کابل جهت تامین صلح و کاهش منازعات از طریق نهادها وجود ندارد. از سوی دیگر فشار قدرت‌های جهانی نیز می‌تواند بر پذیرش این مساله تاثیرگذار باشد. از سوی دیگر نبود اجماع داخلی در کشور افغانستان و عدم موضع واحد می‌تواند در رسیدن به صلح اثر بگذارد. از طرف دیگر حمایت هند از بندر چابهار و تضاد منافع در بنادر استراتژیکی و رقابت در حوزه اقتصادی و ترانزیتی ممکن است چالش‌هایی را در این زمینه به وجود بیاورد.

در حالی‌که تهران از منظر منافع ملی خواهان ثبات، امنیت مرزی و توسعه منطقه‌ای است، اما شبکه‌ای از بی‌اعتمادی‌های قدیمی، رقابت اقتصادی با پاکستان و چین، فشار تحریم‌ها و پیچیدگی ساختار قومی افغانستان می‌تواند مانع از ایفای کامل و مؤثر نقش میانجی ‌شود.

روزنامه صبح ساحل