گرانی بی‌سابقه آجیل و خشکبار در پی نوسان دلار؛ خرید برای خانواده‌ها سخت شد

بازار آجیل و خشکبار ایران در نیمه دوم سال ۱۴۰۴ با جهش بی‌سابقه قیمتی مواجه شده است و بسیاری از اقلام مرسوم نظیر پسته، بادام، فندق و... در عرض یک سال بیش از ۴۰ تا ۵۰ درصد گران شده‌اند. به عنوان مثال، آمارهای جدید نشان می‌دهند که قیمت هر کیلوگرم مغز گردو از حدود ۶۴۵ هزار تومان در آبان ۱۴۰۳ به ۹۵۵ هزار تومان در آبان ۱۴۰۴ رسیده؛ به این معنا که مشتریان حالا باید بیش از ۳۱۰ هزار تومان بیشتر از قبل برای هر کیلو مغز گردو پرداخت نمایند. در چنین شرایطی که مدیریت هزینه‌ها دشوار شده، پیدا کردن راهکارهایی برای خرید خشکبار ارزان و در عین حال باکیفیت، به دغدغه اصلی بسیاری از مصرف‌کنندگان تبدیل شده است. این روند افزایشی که بخشی از آن ناشی از نوسانات شدید نرخ ارز است، فشار زیادی بر سفره خانوارها و سبد خرید شب یلدا و نوروز وارد خواهد کرد.

وضعیت فعلی بازار آجیل و خشکبار

در پاییز 1404، نرخ عمده‌فروشی انواع آجیل و خشکبار در بازار تهران به رقم‌های بی‌سابقه‌ای رسیده؛ به عنوان مثال، قیمت پسته پرطرفدار اکبری نزدیک به 1.6 میلیون تومان و پسته احمد آقایی حدوداً 1.4 میلیون تومان به ازای هر کیلوگرم است. علاوه بر این، حتی اقلام ارزان‌تری نظیر تخمه آفتابگردان نیز از حدوداً 100 هزار تومان در ابتدای سال به 180 هزار تومان رسیده و نمونه‌های طعم‌دارِ آن تا بالای 200 هزار تومان نیز به فروش می‌رسند.

این اعداد و ارقام نشان می‌دهد که گرانی به تمامی سطوح بازار سرایت کرده؛ به طوری که یکی از فعالان صنف گزارش داده که با وجود رکود بازار، قیمت‌های آجیل طی سه سال گذشته روندی صعودی داشته و اکنون اغلب محصولات خشکبار به بیش از ۱.۵ میلیون تومان به ازای هر کیلو رسیده است.

نقش دلار و نوسان ارزی در گرانی آجیل و خشکبار

نرخ ارز خارجی، به خصوص دلار آمریکا، تأثیر مستقیمی بر قیمت‌های بازار خشکبار دارد. همان‌طور که رئیس اتحادیه آجیل و خشکبار تهران قبلاً تأکید کرده بود، قیمت جهانی برخی اقلام صادراتی نظیر پسته تقریباً به دلار است؛ به عنوان مثال قیمت جهانی هر کیلوگرم پسته ۱۰ دلار بوده و زمانی که نرخ دلار به ۵۰ هزار تومان می‌رسد، قیمت پسته داخلی در همان حدود ۵۰۰ هزار تومان قرار می‌گیرد. از مهر 1404 تا به امروز، دلار بار دیگر کانال ۷۰ هزار تومان را تجربه کرد؛ به طوری که دلار حواله‌ای از ۷۰۱,۵۰۳ ریال (۷۰٫۱۵ هزار تومان) در ابتدای مهر ۱۴۰۴ به حدود ۷۱۶,۹۱۸ ریال (۷۱٫۶۹ هزار تومان) رسید.

اکنون نیز نرخ دلار همواره دچار نوسان بوده و سیر صعودی نیز داشته است. این افزایش چشمگیر نرخ ارز که حدوداً 80 درصد رشد در دو سال اخیر تخمین زده می‌شود، به طور طبیعی هزینه تولیدکنندگان، کشاورزان و واردکنندگان نهاده‌ها را بالا برد و ضمن ایجاد انگیزه برای صادرات بیشتر، قیمت انواع آجیل و خشکبار را در بازار داخل را نیز افزایش داده است.

سایر عوامل تشدیدکننده گرانی

علاوه بر نوسانات ارزی، عوامل ساختاری متعددی در گرانی خشکبار نقش دارند. کاهش بارندگی و بحران آب در سال‌های اخیر منجر به خسارت شدید به باغات پسته، بادام و گردو شده و تولید داخلی بسیاری از اقلام را به نصف یا کمتر کاهش داده است. این مسئله در کنار افزایش قیمت نهاده‌های کشاورزی نظیر کود، بذر و انرژی، هزینه حمل‌ونقل بالا و عدم امکان واردات برخی کالاهای داخلی نظیر مغز گردو فندق دست به دست هم داده و در نهایت عرضه را محدود کرده است.

از طرف دیگر، واسطه‌ها و دلال‌ها نیز در بازار خشکبار نقش پُررنگی را در حال ایفا کردن هستند. برخی از فعالان صنفی معتقدند که رقابت برای تامین اقلام نایاب در آستانه شب یلدا و پس از آن نوروز، بسیار زیاد شده و سفته‌بازی سوداگران نیز قیمت‌ها را افزایشی خواهد نمود. علاوه بر این، صادرات نادرست نیز از دیگر عوامل است. به عنوان مثال، در سال گذشته برخی شرکت‌های خودروساز نیز در صادرات پسته وارد شدند که علاوه بر افزایش ۲۰ درصدی قیمت‌ها، به دلیل عدم رعایت استانداردهای بین‌المللی، بخش قابل توجهی از محصولات صادراتی به کشور برگشت خورد.

تأثیر گرانی بر زندگی خانوارها

گرانی شدید خشکبار به طور مستقیم بر زندگی خانوارهای ایرانی تأثیر گذاشته و منجر به کاهش قدرت خرید مردم شده است؛ به عنوان مثال، در نوروز گذشته (1404) به علت قیمت‌های سرسام‌آور آجیل و وضعیت نامناسب اقتصادی، بسیاری از خانواده‌ها استقبال کمتری از خرید آجیل داشتند. پیش‌بینی می‌شود که در نوروز 1405 نیز با چنین وضعیتی مجدداً مواجه باشیم. رکود بازار در شرف عید (نوروز ۱۴۰۴) و یلدا نشان داد که هرچند عرضه کافی است، اما تعداد مشتریان به دلیل ناتوانی مالی کاهش یافته؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد گروه خشکبار در بهمن ۱۴۰۳ یکی از بالاترین نرخ‌های تورم ماهانه (حدود ۸.۷ درصد) را در بین اقلام خوراکی تجربه کرده که موجب حذف برخی مغزها از سبد خانوارها شده است.

به عبارت دیگر، اقلام پرمصرفی که سال‌های قبل بخش مهمی از آداب پذیرایی و تنقلات خانوار بود، اکنون در بسیاری از خانه‌های هم‌وطنان به کالایی لوکس تبدیل شده و جایگزین‌های ارزان‌تری مثل تخمه یا حبوبات در سبد آن‌ها پُررنگ‌تر شده است.

مقایسه قیمت‌ آجیل و خشکبار و تحلیل روند آینده

مقایسه قیمت‌ها در سال‌های اخیر به وضوح نشان می‌دهد که نرخ آجیل و خشکبار رشد بسیار زیادی داشته است. به عنوان مثال، قیمت پسته اکبری در اوایل آبان 1403 حدوداً 8.5 میلیون ریال بود، اما یک سال بعد به حدود 15.9 میلیون ریال رسید. در واقع، قیمت پسته اکبری رشد تقریبی 87 درصدی را تجربه کرده است. علاوه بر این، مغز گردو نیز از 6.4 میلیون ریال در سال 1403 به 9.2 میلیون ریال در آذر 1404 افزایش قیمت را تجربه نموده است.

با توجه به افزایش چشمگیر قیمت و کاهش تقاضا، پیش‌بینی می‌شود روند صعودی قیمت در آینده نیز ادامه یابد. البته بخشی از این فشار می‌تواند پس از برداشت محصولات جدید پسته و گردو در فصل آینده کاهش پیدا کند.

راهکارها برای مصرف‌کنندگان

برای کاهش اثرات گرانی خشکبار بر خانوار، می‌توان راهکارهایی را پیشنهاد داد. به عنوان مثال، خانوارها بهتر است که خرید آجیل را به آخر سال یا نزدیک به شب یلدا موکول نکنند تا دچار موج افزایش قیمت نشوند. همچنین، خرید عمده و استفاده از بسته‌بندی‌های اقتصادی و محصولات تولید داخل نیز می‌تواند کمی فشار هزینه‌ای را بکاهد. در نهایت، خرید از یک فروشگاه معتبر و منصف نیز می‌تواند در این زمینه کمک‌کننده باشند.