نفت ایران در منگنه فروش

فرصت‌های از دست‌رفته

پس از خروج آمریکا از برجام شرایطی مناسب برای بازسازی جایگاه ایران در بازار جهانی انرژی شکل گرفت، اما از این فرصت‌ها بهره کافی گرفته نشد. روی کار آمدن جو بایدن و هم‌زمانی آن با آغاز جنگ روسیه و اوکراین موجب افزایش شدید قیمت نفت و گاز شد. بسیاری از کشورهای صادر‌کننده نفت با تکیه بر قیمت‌های بالا و دسترسی آزاد به بازار انرژی درآمد چشمگیری به دست آوردند، اما ایران به دلیل تحریم‌ها و همچنین متهم شدن به همکاری با روسیه در جنگ، سهم قابل توجهی از بازار جهانی کسب نکرد و امکان استفاده از این شرایط برای کاهش فشار تحریم‌ها و امتیازگیری از غرب را از دست داد. حامیان دولت سیزدهم با امید به «زمستان سخت اروپا» این موقعیت را نادیده گرفتند و آثار منفی این تصمیم همچنان بر وضعیت سیاسی و اقتصادی ایران باقی مانده است.

در این دوره، ایران به سبب محدودیت‌های صادراتی مجبور به ارائه تخفیف‌های گسترده شد. در ابتدا میزان تخفیف حدود ۴ دلار برای هر بشکه کمتر از قیمت نفت اوپک بود، اما به گفته برخی منابع اکنون این رقم به ۸ تا ۱۰ دلار رسیده که بالاترین سطح تخفیف محسوب می‌شود.

دلیل اصلی افزایش تخفیف‌ها تشدید تحریم‌های آمریکا علیه مقاصد صادراتی ایران است که تمایل خریداران را کاهش داده است.

بر اساس گزارش بلومبرگ، تحریم‌های جدید آمریکا موجب افزایش ذخیره‌سازی نفت ایران بر روی دریا شده و دلیل آن افت تقاضای چین برای خرید نفت ایران است. از سوی دیگر افزایش تولید نفت توسط کشورهای بزرگ عرضه‌کننده سطح عرضه جهانی را بالا برده و قیمت‌ها را کاهش داده است. همچنین احتمال توافق میان روسیه و اوکراین می‌تواند بازار انرژی را دستخوش تغییر کند. مجموعه این عوامل هشداری جدی برای صادرات نفت ایران محسوب می‌شود و با توجه به وضعیت نامساعد درآمدهای ارزی، بی‌توجهی به این هشدارها می‌تواند پیامدهای اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته باشد.

در ماه‌های نخست جنگ اوکراین، ایران فرصت مناسبی برای احیای جایگاه خود در بازار انرژی داشت، اما این فرصت به‌درستی مدیریت نشد. اکنون با تشدید تحریم‌های آمریکا و سازمان ملل و احتمال پایان جنگ اوکراین، شرایط پیچیده‌تر شده است. این تحولات اهرم‌های ایران در تعامل با شرق و غرب را محدود کرده و کشور را در وضعیت دشوارتری قرار می‌دهد. ادامه روند کنونی ایران را ناچار می‌کند تخفیف‌های بیشتری به چین ارائه دهد و همچنین احتمال کاهش صادرات در نتیجه تحریم پالایشگاه‌های چینی افزایش خواهد یافت.

اگر آمریکا موفق به برقراری صلح میان روسیه و اوکراین شود، این اتفاق می‌تواند به ابزار جدیدی برای افزایش فشار بر کشورهایی مانند ایران و ونزوئلا تبدیل شود. در چنین حالتی، بازگشت نفت روسیه به بازار موجب کاهش قیمت جهانی نفت خواهد شد و نفت این کشور می‌تواند جایگزین بخشی از صادرات ایران و ونزوئلا شود.

با توجه به اینکه سهم عمده صادرات نفت ایران و روسیه به چین ارسال می‌شود، در صورت تحقق این سناریو فشار بیشتری بر ایران وارد می‌شود؛ به‌ویژه اگر دولت بعدی آمریکا سیاست سخت‌گیرانه‌تری اتخاذ کند.

اگرچه طی سال‌های گذشته آمارهایی مبنی بر صادرات روزانه بیش از یک‌ونیم میلیون بشکه نفت منتشر شده است، شواهد این ادعا را تأیید نمی‌کند.

یکی از اعضای کمیسیون انرژی مجلس در گفت‌وگویی با روزنامه صبح ساحل میزان واقعی صادرات را بین یک میلیون تا یک‌ونیم میلیون بشکه عنوان کرده بود؛ رقمی که با دیگر گزارش‌ها نیز همخوانی دارد و نشان می‌دهد ادعاهایی نظیر صادرات روزانه دو میلیون و سیصد هزار بشکه قابل اتکا نیست. وزارت نفت به دلیل تحریم‌ها نمی‌تواند آمار شفاف ارائه دهد، اما نبود شفافیت نباید منجر به آسیب به منافع اقتصادی کشور شود.

صنعت نفت و گاز ایران برای حفظ ظرفیت تولید فعلی و توسعه در سال‌های آینده نیازمند سرمایه‌گذاری عظیم است. غلامرضا تاجگردون، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، اعلام کرده بود که ایران برای رقابت با کشورهای رقیب در دوران برنامه هفتم باید حدود ۲۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری انجام دهد؛ رقمی که پنج برابر مجموع کل بودجه عمرانی کشور است.

این واقعیت نشان می‌دهد که صنعت انرژی ایران نیازمند تعریف مسیری تازه برای احیا و بازسازی است. این بازسازی تنها با یک برنامه جامع و هماهنگ ممکن می‌شود؛ برنامه‌ای که ابعاد سیاسی، بین‌المللی و اقتصادی را همزمان مورد توجه قرار دهد.