نرخ جدید از نوع سوم

نان و بنزین، دو کالای استراتژیک که همیشه به عنوان آخرین سنگر از آنها یاد شده است. یعنی زمانی که دولت دست به گران کردن هر یک از آنها می‌زد؛ به معنای آن است که همه راه‌ها را رفته و حالا که به بن‌بست رسیده، چاره‌ای جز افزایش نرخ آنها ندارد. تکلیف نان که مشخص است و گرانی آن در اواخر فصل بهار حسابی سر‌وصدا به پا کرد و حالا که رسیدیم به انتهای پاییز، گویی نوبتی هم که باشد؛ نوبت گران کردن بنزین است. وقتی بنزین گران می‌شود؛ یعنی دولت حسابی سنگ‌هایش را با خودش واکنده است و صابون افزایش قیمت‌های دومینوواری که حاصل بالا رفتن هزینه حمل‌ونقل است را به تن خود مالیده است. اما با این وجود نمی‌توان چشم روی این موضوع بست که هربار که بنزین افزایش نرخ گرفته، فشار معیشتی هم بیشتر شده و رفاه خانوارها را تحت تاثیر خود قرار داده است. به‌ویژه این فشار روی دهک‌های پایین جامعه، بیشتر بوده است. با این حال، حتی مردم دهک‌های پایین جامعه هم می‌دانند که افزایش قیمت بنزین، دیر یا زود اتفاق می‌افتاد و حالا که بحث «سه نرخی شدن بنزین» رسما اعلام شده است؛ مردم منتظرند تا ببینند این گرانی چقدر معیشتشان را تحت تاثیر قرار می‌دهد و این سناریو که گرانی بنزین مساوی گرانی همه چیز است؛ این بار هم به وقوع خواهد پیوست یا نه. از طرفی جامعه منتظر است ببیند نرخ‌گذاری جدید، بازار سوخت را اداره خواهد کرد یا همچون گذشته مداخله و قیمت‌گذاری‌های دستوری، کار را پیچیده‌تر خواهد کرد. از همه مهمتر، بنزین 5 هزار تومانی این روزها، قرار است در آینده، بنزین را به سمت تک نرخی شدن پیش ببرد یا تا زمانی که دولت توان مقاومت داشته باشد؛ دست به چنین اقدامی نخواهد زد؟ بر همین اساس می‌توان گفت که سال ها تثبیت قیمت بنزین، اگرچه در ظاهر یک سیاست حمایتی بوده، اما در عمل مجموعه ای از هزینه های پنهان نظیر فشار بر بودجه دولت، تشدید قاچاق و افزایش قیمت کالاها را به دنبال داشته است و حالا با اضافه شدن نرخ سوم باید دید که این هزینه پنهان در بودجه سال آینده دولت، چطور خود را نشان خواهد داد. از طرفی هنگامی که قیمت بنزین سال ها ثابت می ماند، قیمت واقعی آن کاهش می یابد. به این معنا که زمانی قیمت یک لیتر بنزین با یک بطری آب یا شیر برابر بود؛ اما امروز بنزین به یک دهم آن رسیده و عملا با قیمت یک تا دو سنت عرضه می شود؛ در حالی که قیمت جهانی بین ۳۰ تا ۵۰ سنت است. یعنی بنزین تقریبا رایگان توزیع می‌شود؛ لذا نمی‌توان انتظار داشت که دولت قیمت بنزین را همچنان ثابت نگه دارد.

اشتراک گذاری:

نرخ سوم بنزین دقیقا چطور اجرایی می‌شود؟

طبق مصوبه جدید، از نیمه دوم آذر ۱۴۰۴ سوخت گیری با کارت جایگاه و خودروهای فاقد سهمیه با نرخ ۵ هزار تومان انجام می شود. نرخ سهمیه اول و دوم بنزین خودرو‌های شخصی به ترتیب ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان تعیین می‌شود و مصرف مازاد مطابق نرخ‌های جدید محاسبه خواهد شد.

گفتنی است؛ نرخ سوم قرار است به صورت فصلی بازنگری شود که می‌تواند انتظارات تورمی را افزایش دهد. لازم به توضیح است که با اجرای این مصوبه، خودروهای نوشماره، وارداتی، مالکان چندخودرویی و بسیاری از خودروهای دولتی از سهمیه یارانه ای خارج شده اند و مستقیم به نرخ سوم منتقل می شوند. بر همین اساس پیش‌بینی می‌شود با اجرای این طرح، سهمیه‌ چهار میلیون دستگاه خودرو به نرخ سوم تغییر یابد.

خوب یا بد اجرای این مصوبه

اگرچه از نگاه دولت، تغییر قیمت بنزین در جهت هدفمندی یارانه ها، کنترل مصرف و کاهش رانت میان مصرف کنندگان پرمصرف است اما شناوری فصلی، چندنرخی بودن و افزایش سیتره خودروهای بدون سهمیه، یک معادله چند مجهولی جدید برای مردم ایجاد خواهد کرد و ممکن است آثار روانی منفی در جامعه به دنبال داشته باشد.

با این حال ممکن است به دلیل گسترده نبودن جامعه هدف این مصوبه، آثار تورمی مستقیم این اقدام، کم باشد و با کنترل قاچاق سوخت و کاهش یارانه پنهان به ثروتمندان، در مجموع اجرای آن را مثبت تلقی کرد.

ناگفته نماد که تجربه‌های قبلی نشان می‌دهد که چند نرخی شدن سوخت ممکن است زمینه ساز ایجاد بازارهای غیررسمی و فروش سهمیه بنزین توسط برخی افراد شود.

علاوه بر این افزایش قیمت سوخت، باعث افزایش کرایه ها و فشار بر قیمت کالا و خدمات خواهد شد که مطلوب خانوارها نیست و تورم را بالا می‌برد.

بنزین 5 هزار تومانی قاچاق سوخت را متوقف خواهد کرد؟

تثبیت قیمت بنزین در سال‌های گذشته باعث شده فاصله میان قیمت بنزین در ایران و کشورهای همسایه بسیار زیاد شود. این فاصله، انگیزه قاچاق را تقویت کرده است.

هرچند نرخ سوم افزایش یافته، اما با توجه به تفاوت عظیم قیمت، ۵ هزار تومان همچنان فاصله را پر نمی کند.

بنابراین بدون سیاست های مکمل مثل کنترل مرزی، بهبود ردیابی سوخت و کاهش رانت ها، اثر نرخ سوم بر قاچاق محدود خواهد بود.

خودروهای برنده سهمیه جدید بنزین

بیشترین نفع سهمیه‌بندی جدید بنزین به مدل‌های فرسوده و خودروهای مونتاژی‌‌‌‌ می‌رسد. چراکه ساختار جدید سهمیه‌‌‌‌بندی، در عمل وضعیتی ایجاد‌کرده که خودروهای مونتاژی با مصرف سوخت بالاتر، برخوردی ترجیحی نسبت به وارداتی‌‌‌‌های کم‌‌‌‌مصرف‌‌‌‌تر پیدا کرده‌اند. همچنین، از آنجا که مصوبه جدید دولت راه اختصاص سهمیه بنزین ارزان‌تر به محصولات نوشماره را گرفته، خودروهای فرسوده حالا با سهمیه بنزینی که دارند امتیاز ویژه‌ای دریافت کرده‌اند. با تفاوت قیمت گاز CNG یا LPG با بنزین که حالا تشدید شده‌است احتمالا استقبال از این خودروها بیشتر شود.

ناترازی بنزین و ضرورت اصلاح

طبق داده‌های رسمی، میانگین مصرف سوخت در خودروهای داخلی بین ۸.۵ تا ۱۰ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است؛ در حالی که در کشورهایی چون ژاپن، کره جنوبی یا آلمان این عدد بین ۴.۵ تا ۵.۵ لیتر است؛ یعنی خودروهای ایرانی تقریباً دو برابر استاندارد جهانی بنزین مصرف می‌کنند. افزون بر آن، بیش از ۱۴ میلیون موتورسیکلت بنزینی در کشور وجود دارد که دست‌کم ۱۰ میلیون دستگاه از آن‌ها فرسوده و پرمصرف هستند. این آمار نشان می‌دهد که بخشی عظیم از سوخت کشور عملاً در موتورهایی می‌سوزد که بهره‌وری پایینی دارند. از طرفی همان‌طور که اشاره شد قیمت بنزین در حال حاضر نسبت به سال‌های قبل با قیمت واقعی خود فاصله معناداری گرفته است و در حالی که قیمت جهانی بنزین بین ۳۰ تا ۵۰ سنت است؛ اما عملا با قیمت یک تا دو سنت عرضه می شود؛ این یعنی بنزین تقریبا رایگان توزیع می‌شود؛ لذا نمی‌توان انتظار داشت که دولت قیمت بنزین را همچنان ثابت نگه دارد.