فراز و فرودهای جایگاه منتخبان ملت در نظام سیاسی

در ایران نیز مجلس با همین خرد و هدف بنیان نهاده شد تا نخستین نهاد مدرن و رسمی منتخب مردم در تاریخ ایران باشد که بر عملکرد قوه مجریه نظارت می‌کند و آن را محدود می‌سازد. نگاهی به مناسبت نام‌گذاری «روز مجلس» که مقارن با شهادت آیت‌الله مدرس است، این فلسفه را آشکارتر می‌نماید. این روحانی و نماینده مجلس شورای ملی در دوران قاجار و پهلوی، به دلیل مخالفت با استبداد رضاخان به شهادت رسید و نامش به عنوان نماد مبارزه‌ی مجلس در راه تجلی اراده‌ی مردم، در تاریخ ایران ماندگار شد.پس از انقلاب اسلامی و استقرار نظام جمهوری اسلامی، مجلس در قالب «مجلس شورای اسلامی» به جایگاه اصلی خویش؛ یعنی نمایندگی آحاد مردم، بازگشت تا بار دیگر شاهد مشارکت فعال مردم در سرنوشت سیاسی کشور باشیم. با این حال، جایگاه و نقش مجلس شورای اسلامی در دهه‌های پس از انقلاب، فراز و نشیب‌های فراوانی را تجربه کرده و به نظر می‌رسد در ادوار اخیر، به دلایلی چند، با تنزل نسبی مواجه شده است.

ضعف ساختارهای حزبی و عدم شکل‌گیری نظام حزبی کارآمد

بدون شک یکی از مهم‌ترین دلایل ضعف مجلس در ایران،نبود ساختارهای حزبی قدرتمند و فراگیر است. این ضعف، مختص دوره‌ای خاص نبوده و در تاریخ معاصر ایران ریشه دارد. نبود پیشینه‌های تاریخی لازم و ویژگی‌های خاص ساختارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، از موانع اصلی شکل‌گیری احزاب توانمند در ایران محسوب می‌شوند. از جمله می‌توان به عدم اقبال عمومی گسترده و پایدار به احزاب اشاره کرد که مانع از ایجاد رابطه‌ای پیوسته، مستمر و مبتنی بر اعتماد بین احزاب و مردم شده است. در پی این وضعیت، در زمان انتخابات، معیارهای انتخاباتی مردم نیز تغییر می‌کند. به جای توجه به برنامه‌ها و ایدئولوژی احزاب که نمایانگر جهت‌گیری‌های کلان سیاسی و اقتصادی نامزدهاست، معیارهایی مانند ویژگی‌های شخصی یا ارتباطات فردی و قومی ملاک انتخاب قرار می‌گیرد. این امر ممکن است منجر به انتخاب نمایندگانی شود که مواضع و دیدگاه‌های دقیق آنان در مسائل مهم کشوری برای رای‌دهندگان چندان روشن نیست.

حضور کمرنگ شخصیت‌های برجسته سیاسی و دانشگاهی

در سال‌های اخیر، به دلیل دشواری‌های معیشتی و همچنین مسائلی مانند ردصلاحیت‌های گسترده، مشارکت عمومی، هم در سطح داوطلبان نمایندگی و هم در سطح رای‌دهندگان، کاهشی محسوس داشته است. در کشورهایی که مجلس از جایگاهی رفیع و اثرگذار برخوردار است، همواره شاهد حضور پررنگ چهره‌های شاخص سیاسی و نخبگان علمی در جایگاه نمایندگی مردم هستیم. اما کاهش مشارکت، به کمرنگ شدن حضور این چهره‌ها در مجلس شورای اسلامی انجامیده است. امروزه، تنها در مواردی معدود، شاهد پیگیری قاطع خواسته‌های اساسی مردم توسط نمایندگان مجلس هستیم و گاه این نقش به فعالان خارج از نهادهای رسمی واگذار شده است. این عامل، تاثیری چشمگیر در تنزل جایگاه و اعتبار مجلس داشته است.

تصویب قوانین در تقابل با خواست عمومی

از دیگر دلایل اصلی تنزل جایگاه مجلس، تصویب قوانینی است که با خواست و مطالبه عمومی بخش‌های وسیعی از جامعه همخوانی ندارد. این مسئله گاه تا آنجا پیش رفته که اجرای برخی مصوبات، با مقاومت گسترده مردم روبرو شده و نهادهای اجرایی و نظارتی را وادار به توقف یا تعدیل آن کرده است. باید توجه داشت که مجلس، نماد و تجلی‌گاه خواسته‌ها و اراده ملت است و جایگاه خود را از رای و اعتماد مردم می‌گیرد. اگر مردم احساس کنند این نهاد به دغدغه‌های آنان بی‌اعتناست، به تدریج نسبت به آن بدبین می‌شوند. این بدبینی می‌تواند به کل نظام سیاسی سرایت کند، چرا که نهادی که می‌بایست تجلی‌بخش خواسته‌های مردم باشد، در انجام این رسالت به درستی عمل نمی‌کند.هرچند شکل‌گیری نهادها و شوراهای موازی با اختیارات قانون‌گذاری، به عنوان عاملی مهم در تهدید جایگاه مجلس ارزیابی می‌شود، اما عوامل دیگری مانند ضعف نهاد حزب، کاهش حضور شخصیت‌های برجسته و تصویب قوانین ناهمخوان با افکار عمومی نیز در این روند بسیار تاثیرگذار بوده‌اند. تاکید بر این نکته ضروری است که مجلس، نماد و تجلی اراده ملت در ساختار سیاسی است و تنزل جایگاه آن، نه به سود مردم است و نه به مصلحت نظام سیاسی.