سیلی مدرک‌گرایی به صنعت

صنعت شیلات و آبزی‌پروری ایران در دهه اخیر رشد چشمگیری داشته، اما هم‌زمان با این رشد، شکاف مهمی نیز در آن شکل گرفته است؛ شکافی که برخلاف تصور عمومی به کمبود نقدینگی یا نبود فناوری مربوط نیست. محمد گرگیج، یکی از فعالان باسابقه این حوزه که بیش از ۲۵ سال در بخش‌های مختلف زنجیره تولید از تکثیر و پرورش میگو تا تجهیزات و فناوری جلبک فعالیت کرده، معتقد است «پاشنه آشیل اصلی شیلات ایران، نبود نیروی متخصص و علاقه‌مند» است.

گرگیج می‌گوید که امروز در بسیاری از استان‌ها ظرفیت توسعه مزارع، واحدهای تکثیر، طرح‌های جلبک و صنایع وابسته وجود دارد، اما مسئله اینجاست که «افراد توانمند برای اداره این واحدها کم است». به گفته او، در حالی که انتظار می‌رود فارغ‌التحصیلان شیلات با مهارت وارد بازار شوند، بسیاری از آنان «تنها مدرک دارند و نه تجربه، نه مهارت و نه اشتیاق».

او با استناد به تجربه مجموعه‌اش که اکنون حدود ۲۵۰ نفر را در چندین استان کشور به کار گرفته، می‌گوید بیشترین زمان و انرژی نه برای توسعه طرح‌ها، بلکه برای «تبدیل نیروهای بدون مهارت به نیروهای قابل اتکا» صرف می‌شود. گرگیج تأکید می‌کند که این موضوع فقط مشکل یک واحد یا یک استان نیست، بلکه تبدیل به یک الگوی تکرارشونده در سراسر کشور شده است. به باور او، «اگر امروز برای تربیت نیروی متخصص اقدامی جدی نشود، رشد صنعت شیلات فقط روی کاغذ خواهد بود».

یکی از محورهای اصلی نقد او، مدرک‌گرایی در آموزش عالی است. او می‌گوید: «بسیاری وارد رشته شیلات می‌شوند چون فکر می‌کنند راه ساده‌ای برای گرفتن مدرک است. نه تجربه می‌خواهند نه کار عملی. نتیجه این می‌شود که با فارغ‌التحصیلانی مواجهیم که حتی ابتدایی‌ترین اصول کار در مزرعه یا تکثیر را نمی‌دانند.» این مسئله به اعتقاد او باعث شده کارفرمایان ناچار باشند زمان زیادی صرف آموزش پایه به نیروها کنند و حتی با این وجود، بسیاری از افراد به‌دلیل نبود علاقه، مسیر یادگیری را نیمه‌کاره رها می‌کنند.

اما انتقاد گرگیج صرفاً به دانشگاه محدود نمی‌شود؛ او به یک مسئله دیگر هم اشاره می‌کند: فاصله میان نیاز واقعی صنعت و سیاست‌گذاری آموزشی. به گفته او، در شرایطی که بازار کار شیلات به مهارت‌های تخصصی مثل مدیریت استخرهای پرورش، تکثیر میگو، کار با تجهیزات، کنترل کیفی، بیوتکنولوژی جلبک و فناوری‌های نو نیاز دارد، برنامه‌های آموزشی همچنان بر تئوری و مباحث عمومی تأکید می‌کنند. «نتیجه این است که صنعت با عطش نیروی متخصص روبه‌روست، اما دانشگاه‌ها نیروی آماده کار تحویل نمی‌دهند.»

گرگیج در ادامه به وضعیت خاص حوزه جلبک نیز اشاره دارد؛ حوزه‌ای که به گفته او «آینده صنعت غذا و مکمل‌های پروتئینی» است. او باور دارد که در چند سال آینده جلبک‌ها در جهان جایگاه وسیعی پیدا می‌کنند، زیرا نیازی به آب شیرین، زمین کشاورزی یا خوراک دام ندارند و تا ۶۵ درصد پروتئین در خود ذخیره می‌کنند. با این حال، او هشدار می‌دهد که «اگر همین حالا نیروی انسانی متخصص در این حوزه تربیت نشود، ایران که ظرفیت اقلیمی و تولیدی فوق‌العاده‌ای دارد، بازار آینده را از دست می‌دهد.»

این فعال صنعت، نمونه‌ای از تجربه شخصی مجموعه خود در تولید جلبک اسپیرولینا و فیکوسیانین را مطرح می‌کند؛ محصولاتی که با وجود برخورداری ایران از مزیت ارگانیک بودن و بازار خارجی آماده، همچنان با مشکل نیروی متخصص روبه‌رو هستند. او می‌گوید: «تولید جلبک، شوق می‌خواهد، نظم می‌خواهد و دقت علمی می‌خواهد. اما بسیاری از کسانی که به ما مراجعه می‌کنند فقط یک ایده دارند، بدون اینکه مهارت یا پشتکار لازم را داشته باشند.»

در بخش دیگری از انتقادهایش، گرگیج به موضوع نبود برنامه ملی برای تقویت مهارت‌آموزی اشاره می‌کند. او معتقد است که کشور به جای افزایش تعداد دانشجویان، باید به سمت ایجاد نظام آموزش مهارتی برود؛ نظامی که از دانشجو کارگر متخصص بسازد، نه مدرک به دست. به گفته او، «صنعت شیلات ایران امروز بیش از هر چیز به تکنسین نیاز دارد؛ کسی که بتواند استخر را مدیریت کند، گله را بشناسد، بیماری را تشخیص دهد و از تجهیزات استفاده کند. این‌ها با واحد تئوری به‌دست نمی‌آید.»

این هشدارها در حالی مطرح می‌شود که ایران در سال‌های اخیر تلاش کرده است سهم خود از بازار جهانی آبزیان را افزایش دهد. بسیاری از استان‌ها به‌ویژه در جنوب و شرق کشور ظرفیت‌های عظیمی برای توسعه پرورش میگو، ماهی در قفس، جلبک و سایر شاخه‌ها دارند. اما اگر نیروی انسانی متخصص تربیت نشود، تمام این ظرفیت‌ها به گفته گرگیج «در حد پتانسیل باقی می‌ماند و تبدیل به ثروت نمی‌شود.»

گزارش ما با یک هشدار صریح از سوی او به پایان می‌رسد: «شیلات فرصت بزرگی برای کشور است؛ اما بدون متخصص، فرصت‌ها از بین می‌رود. اگر امروز برای مهارت‌آموزی اقدام نکنیم، فردا دیر است.»

روزنامه صبح ساحل