دریا، معمار شهرهای تاریخی جنوب

شهردار لافت با بیان اینکه مردم جنوب در گذشته ارتباطی زنده و عمیق با محیط پیرامون خود داشتند، اظهار کرد: زندگی ساحل‌نشینان بر اساس رفتار دریا، تغییرات اقلیمی و فصل‌ها تنظیم می‌شد و این ارتباط باعث شکل‌گیری نوعی روان‌شناسی محیطی در زیست روزمره آنان شده بود.

شهردار لافت افزود: با آغاز فصل تابستان و شدت گرفتن گرما، مردم از بافت شهری فاصله می‌گرفتند و به نخلستان‌ها کوچ می‌کردند. نخلستان‌ها محل زندگی تابستانی، برگزاری مراسم عروسی و برداشت خرما بودند. دریا نقش تقویم را ایفا می‌کرد و فصل‌ها با نام‌هایی مانند «گرما»، «شهری‌ما»، «دمستون» و «جوا» شناخته می‌شدند.

آتشین‌ماه با اشاره به بازگشت دوباره مردم به شهر در فصل «شهری‌ما» گفت: در این زمان، خانه‌ها نونوار می‌شد و درها برای ورود باد مطلوب دریا از مسیر بادگیرها باز می‌ماند. زنان دیوار خانه‌ها را با «گل سفیدو» که ترکیبی از خاک رس و آب باران است سفیدکاری می‌کردند تا فضای زندگی برای فصل جدید آماده شود. وی خاطرنشان کرد: مردم جنوب صدای دریا و پیام‌های آن را می‌شنیدند و این پیام‌ها را به معماری، شیوه سکونت و حتی آیین‌های اجتماعی تبدیل می‌کردند. عناصر شاخص معماری مانند بادگیرها، مناره‌ها و فرم کلی بافت شهری، الهام‌گرفته از موج‌های دریاست.

شهردار لافت با اشاره به تجربه‌ای پژوهشی افزود: در سال ۱۳۹۶ در بازدید از بندر تاریخی کنگ، تصاویر ثبت‌شده از روی دریا نشان داد نقاط اوج بافت تاریخی، مانند بادگیرها و نخل‌ها، ساختاری موج‌گونه دارند. این خطوط معماری با نغمه‌های دریانوردی موسوم به «نهمه» که برای هماهنگی کار دریانوردان استفاده می‌شد، هماهنگی معناداری دارد. به گفته آتشین‌ماه، هر نَهمه معنای مشخصی داشت و بدون دادن دستور، فعالیت‌هایی مانند بالا کشیدن بادبان، تغییر مسیر یا پهلوگیری لنج‌ها را هماهنگ می‌کرد. این ریتم مشترک در موسیقی و معماری نشان‌دهنده وحدت فرهنگ دریایی جنوب است. وی با تأکید بر گروهی بودن ساخت بادگیر در گذشته گفت: معمار، منجم، دریانورد و استادکاران در ساخت بادگیر نقش داشتند و حتی میزان تزئینات و چوب‌های بیرون‌زده از آن، جایگاه اقتصادی صاحب خانه را نشان می‌داد. بادگیر در واقع «ریه شهر» بود که باد، رطوبت و هوا را کنترل می‌کرد.

شهردار لافت ادامه داد: در معماری جنوب، سه عنصر سایه، باد و رطوبت اساس طراحی بودند و بادگیرها با دفع رطوبت اضافی، از آسیب‌های جسمی و پوستی جلوگیری می‌کردند.

وی همچنین گفت: رفتار موج‌های دریا در آیین‌ها و رقص‌های جنوبی مانند شاواری، رزیف و عزوا نیز دیده می‌شود؛ حرکاتی که کاملاً هماهنگ با فراز و فرود موج‌هاست.

آتشین‌ماه با مقایسه معماری ساحلی و کشاورزی اظهار کرد: در مناطقی مانند حاجی‌آباد یا دامنه‌های گنو، اقتصاد کشاورزی، فرم معماری را تعیین می‌کند و سازه‌ها برای نگهداری محصولات و احشام ساخته می‌شوند، نه برای دریا.او افزود: در بندر لافت، تقویم دریانوردی به‌صورت ده‌روزه تنظیم می‌شود و این تقویم مشخص می‌کرد که مردم در هر دوره چه غذایی مصرف کنند، چه محصولی قابل برداشت است و شرایط جوی چگونه خواهد بود.

شهردار لافت با تأکید بر نقش این شیوه زندگی در سلامت روان گفت: تنوع زیست‌محیطی و جابه‌جایی میان نخلستان، حیاط، پشت‌بام و کوچه، مردم جنوب را از افسردگی دور نگه می‌داشت.

وی گفت: دریا علاوه بر نعمت، غم نیز به همراه داشته است. زنان ماه‌ها چشم‌انتظار بازگشت همسران دریانورد خود می‌ماندند و معماری خانه‌ها، به‌ویژه حضور بادگیرها، بخشی از تحمل این انتظار بود. آیین استقبال «باسنک» نیز از دل همین زیست جمعی و دریایی شکل گرفته است.

آتشین‌ماه با اشاره به پیوند عمیق موسیقی با اقلیم جنوب گفت: موسیقی جنوب نیز همانند معماری، تحت تأثیر مستقیم محیط طبیعی شکل گرفته است. سازهایی مانند سرنای هرمزگان، از چوب درختان بومی همین اقلیم ساخته می‌شوند و اگر در منطقه‌ای دیگر تولید شوند، کیفیت و طنین صدای آن‌ها تغییر می‌کند. این موضوع نشان می‌دهد که حتی ابزار موسیقی نیز بدون اقلیم، هویت واقعی خود را از دست می‌دهند.

وی افزود: در گذشته، موسیقی دریانوردی صرفاً برای سرگرمی نبود، بلکه ابزاری کاربردی برای نظم‌بخشی به کار جمعی محسوب می‌شد. نَهمه‌ها باعث هماهنگی حرکات جمعی بر روی لنج می‌شدند و همین روح همکاری، در معماری و ساخت فضاهای زیستی نیز دیده می‌شود. هیچ‌کدام از عناصر معماری جنوب حاصل کار فردی نبوده و همه‌چیز مبتنی بر تجربه جمعی و زیست مشترک با طبیعت شکل گرفته است.

شهردار لافت با اشاره به نقش معماری در تاب‌آوری اجتماعی گفت: خانه‌های رو به دریا، به‌ویژه در روزگاری که سفرهای دریایی ماه‌ها به طول می‌انجامید، بخشی از سازوکار تحمل انتظار و اضطراب خانواده‌ها بودند. زنان با نشستن زیر بادگیرها و گوش سپردن به صدای دریا، بازگشت لنج‌ها را رصد می‌کردند و معماری، بستری برای این ارتباط عاطفی فراهم می‌ساخت.

آتشین‌ماه تأکید کرد: امروز اگر بخواهیم شهرهای ساحلی را بازآفرینی کنیم، باید این دانش بومی را دوباره جدی بگیریم. توسعه شهری بدون توجه به اقلیم، تاریخ زیست و فرهنگ دریایی، منجر به گسست هویتی خواهد شد.

به گفته وی، بازخوانی معماری بومی جنوب نه بازگشت به گذشته، بلکه راهی برای رسیدن به آینده‌ای پایدار، انسانی و همساز با طبیعت است.

روزنامه صبح ساحل