حواس‌پرتی، داستان ناتمامِ کودکی

این وضعیت در بسیاری موارد تحت عنوان «اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی یا ای‌دی‌اچ‌دی» شناخته می‌شود. اما آیا واقعا باید آن را یک بیماری صرفا زیستی دانست؟ یا باید نگاه‌مان را تغییر دهیم؟ کتاب «ذهن‌های پراکنده: خاستگاه و التیام اختلال نقص توجه اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی» نوشته‌ی گابور مته، پزشک و نویسنده‌ی کانادایی-مجارستانی، پاسخی متفاوت و عمیق به این پرسش ارائه می‌دهد. این اثر که نخستین ‌بار در سال ۱۹۹۹ منتشر شد و بعدها بارها تجدید نظر شد، امروز به یکی از مهم‌ترین و اثرگذارترین منابع در فهم ریشه‌های روان‌شناختی و اجتماعی اختلال نقص توجه اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی تبدیل شده است. مته، برخلاف رویکردهای رایج که این اختلال را صرفا یک ناهنجاری ژنتیکی یا نوروبیولوژیک می‌دانند، در این کتاب استدلال می‌کند که ریشه‌های اصلی این الگوهای رفتاری در «محیط اولیه‌ی زندگی کودک» و به‌ویژه در تجربه‌های عاطفی او نهفته است. این نگاه، برخلاف تصورات نخستین، نه ‌تنها سرزنش‌گرانه نیست بلکه با نگاهی انسانی، همدلانه و واقع‌بینانه به موضوع می‌نگرد.

بیماری یا پیام؟

امروزه ای‌دی‌اچ‌دی یکی از پرتشخیص‌ترین اختلالات روان‌پزشکی جهان است. بسیاری از کودکان (و البته بزرگسالان) با برچسب بیش‌فعال یا ناتوان در تمرکز وارد نظام آموزشی و درمانی می‌شوند. اما گابور مته در ذهن‌های پراکنده هشدار می‌دهد که این تشخیص‌ها اغلب نشانه‌اند، نه علت. از نگاه او، ای‌دی‌اچ‌دی یک ناتوانی ژنتیکی نیست، بلکه یک الگوی دفاعی است که مغز در برابر استرس‌های اولیه‌ی زندگی و ناپیوستگی عاطفی شکل می‌دهد. او توضیح می‌دهد که وقتی کودک در محیطی پرتنش، بی‌ثبات یا فاقد پیوند امن بزرگ شود، سیستم عصبی او به‌ طور ناخودآگاه راهکارهایی برای بقا توسعه می‌دهد از جمله: بریدن از احساس‌ها به‌منظور کاهش درد روانی، تمرکزگریزی برای دوری از تهدید و بیش‌تحریکی ذهن برای تنظیم هیجان‌ها. به بیان دیگر، آنچه ما به ‌عنوان حواس‌پرتی یا ناتوانی در توجه می‌شناسیم، در واقع پیامی از مغز کودک است: پیامی درباره‌ی نیازهای برآورده‌نشده‌ی عاطفی، پیوندهای مختل‌شده و اضطرابی که کودک توان تحمل آن را نداشته است. مته با صراحت می‌گوید مسئله این نیست که کودکان مشکل‌دار هستند مسئله این است که جامعه‌ی مدرن ظرفیت لازم برای تامین پیوندهای انسانی امن را از والدین گرفته است. والدینی که خود زیر فشار اقتصادی، شغلی، هیجانی و اجتماعی‌اند، نمی‌توانند حضوری امن، پیوسته و آرامش ‌بخش برای رشد سیستم عصبی کودک فراهم کنند. نتیجه؟ کودکی که با سرعتی بیش از حد رشد می‌کند، اما نظم درونی ذهنش شکل نمی‌گیرد.

چگونه تجربه‌ی کودکی مسیر عصبی می‌سازد؟

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، توضیحات علمی آن درباره‌ی تاثیر تجربه‌های اولیه بر رشد مغز است. مته با استناد به پژوهش‌های علوم اعصاب رشد، نشان می‌دهد که: اتصالات عصبی در سال‌های نخستین زندگی به‌شدت تحت تاثیر محیط عاطفی هستند و نوزاد برای تنظیم هیجان‌ها، به‌جای مهارت فردی، به حضور بزرگسالی حساس و پاسخگو نیاز دارد. استرس مداوم و پیوند ناامن موجب فعال‌شدن سیستم «جنگ یا گریز» می‌شود و این سیستم، تمرکز پایدار را مختل می‌کند. در واقع مغز در چنین وضعیتی برای بقا برنامه‌ریزی می‌شود، نه برای توجه عمیق. به همین دلیل است که بسیاری از افراد بزرگسال که با ای‌دی‌اچ‌دی زندگی می‌کنند، در شرایط بحرانی تمرکزشان بهتر می‌شود اما در شرایط آرام و معمولی افت می‌کنند. سیستم عصبی آنها به هشدار عادت کرده است.

روایت‌هایی که از حقیقت می‌گویند

کتاب ذهن‌های پراکنده تنها یک متن نظری نیست پر از داستان‌های واقعی بیماران، والدین و حتی خاطرات شخصی مته است. او با شفافیت از زندگی خود می‌گوید: از مادرش که در دوران جنگ جهانی دوم با اضطراب شدید از او مراقبت می‌کرد، از جدایی‌های ناگزیر، از ترس‌هایی که در دوران نوزادی تجربه کرده بود. مته توضیح می‌دهد که چگونه همین تجربه‌های اولیه درسال‌های بزرگسالی به صورت الگوهای ذهنی پراکنده، ناتوانی در اولویت‌بندی و تمایل به کار بیش‌ازحد در او ظاهر شده‌اند. این روایت‌ها خواننده را وادار می‌کند به جای نگاه بیمارمحور، نگاهی انسان‌محور و رابطه‌محور به ای‌دی‌اچ‌دی داشته باشد. خواننده می‌بیند که پشت رفتارهایی که اغلب شیطنت، تنبل بودن یا بی‌نظمی تلقی می‌شوند، چه داستان‌های عمیقی نهفته است.

ای‌دی‌اچ‌دی به‌مثابه دفاع

یکی از نکات برجسته کتاب، نزدیکی نگاه مته به روان‌تحلیل‌گری است. اگرچه او از اصطلاحات دقیق روان‌کاوی استفاده نمی‌کند، اما ایده‌ی بنیادی‌اش اینکه ای‌دی‌اچ‌دی دفاعی در برابر درد روانی اولیه است کاملا با نظریه‌های دلبستگی و مدل‌های تنظیم هیجان همسو است. در نظریه‌ی دلبستگی جان بالبی، کودک برای بقا نیازمند «پایگاه امن» است اگر این پایگاه امن فراهم نشود، سیستم روانی کودک به‌سوی دفاع‌هایی مثل انکار، گسست خفیف یا بیش‌تحریکی می‌رود. مته این دفاع‌ها را نه اختلال، بلکه راهکارهای سازشی مغز برای حفظ خود می‌داند.

این نگاه دو پیام مهم دارد: ای‌دی‌اچ‌دی تقصیر هیچ‌کس نیست، نه کودک، نه والدین و اما در عین حال، می‌توان آن را ترمیم کرد. در بخشی از کتاب، مته نقد مهمی به ساختارهای اجتماعی امروز وارد می‌کند. او می‌گوید که ای‌دی‌اچ‌دی صرفا مشکل فردی یا خانوادگی نیست بلکه پیامد جامعه‌ای است که: زمان والدین را می‌بلعد، امنیت شغلی ندارد، روابط همسایگی و حمایت اجتماعی را از بین برده، والدین را دائما میان کار، استرس مالی و فشارهای فرهنگی قرار می‌دهد. در چنین جامعه‌ای، والدین نمی‌توانند تنظیم‌گر هیجانی کودک باشند آنها خود نیازمند تنظیم‌اند. نتیجه، نسلی است که مغزش بیش از حد در حالت هشدار می‌ماند. از نگاه مته، ای‌دی‌اچ‌دی نشانه‌ای از بحران مراقبت در جامعه‌ی مدرن است بحرانی که سیاست‌گذاری اجتماعی، اقتصاد و فرهنگ در شکل ‌گیری آن نقش دارند.

درمان از رابطه شروع می‌شود نه از دارو

گابور مته با وجود نقد رویکردهای رایج، مخالف مصرف دارو نیست او تاکید می‌کند که دارو در بسیاری موارد می‌تواند به کاهش نشانه‌ها کمک کند. اما مسئله این است که دارو علت را درمان نمی‌کند. در کتاب سه پیام درمانی اساسی دیده می‌شود: اول ترمیم رابطه‌ی والد ـ کودک است. والدینی که کودک دارای ای‌دی‌اچ‌دی دارند، اغلب فرسوده، خسته و ناامیدند. مته توضیح می‌دهد که بازسازی رابطه‌ی امن، نخستین گام است. این کار یعنی: افزایش کیفیت زمان مشترک، پاسخ‌دهی آرام و پیوسته به هیجان‌های کودک، کاهش تنبیه‌های مبتنی بر طرد و به ویژه کار کردن روی اضطراب والد. دوم درمان بزرگسالان دارای ای‌دی‌اچ‌دی است. مته تاکید دارد که بسیاری از بزرگسالان دارای ای‌دی‌اچ‌دی هرگز تجربه‌ی گرفته‌شدن عاطفی را نداشته‌اند. درمان برای آنها یعنی ایجاد شرایطی که بتوانند: به خودآگاهی برسند، هیجان‌ها را تنظیم کنند، الگوهای دفاعی را تشخیص دهند و حضور ذهن را تمرین کنند. سوم بازسازی محیط زندگی است. او پیشنهاد می‌دهد که افراد دارای ای‌دی‌اچ‌دی باید تا حد ممکن محیط خود را ساده‌تر کنند؛ از آشفتگی بصری و گفتاری فاصله بگیرند و فعالیت‌ها را کوچک‌سازی کنند. حضور در طبیعت، ورزش‌های منظم و کاهش ورودی‌های محرک هم از توصیه‌های اوست.

چرا کتاب «ذهن‌های پراکنده» مهم است؟

چند دلیل این کتاب را مهم و اثرگذار می‌کند: نگاه انسان‌گرایانه و غیرسرزنش‌گرانه است. مته نه والدین را مقصر می‌داند و نه کودکان را ناسازگار. او ای‌دی‌اچ‌دی را زبان درد می‌نامد؛ دردی که نیاز به فهم دارد، نه قضاوت. از طرفی کتاب پیوند روان‌شناسی با جامعه‌شناسی است.کتاب نشان می‌دهد که فرد عمل نمی‌کند اقتصاد، فرهنگ، خانواده، سیاست و رسانه در شکل‌گیری الگوهای ذهنی نقش دارند. هم‌خوانی با پژوهش‌های جدید علوم اعصاب از نقاط قوت کتاب است. ایده‌های کتاب با یافته‌های پژوهشی پنج دهه‌ی اخیر درباره‌ی اثر استرس اولیه بر رشد مغز هم‌سو است. هر فصل شامل مثال‌های واقعی و تمرین‌هایی برای بهبود رابطه با خود و دیگران است.

نقدهایی که بر کتاب وارد شده است

البته کتاب بی‌نقد نیست. برخی روان‌پزشکان معتقدند مته بیش از حد بر عوامل محیطی تاکید می‌کند و نقش ژنتیک را کمرنگ نشان می‌دهد. دیگر نقد این است که او گاهی روایت‌های فردی را به‌عنوان شواهد عمومی ارائه می‌کند. با این حال، حتی منتقدان نیز اذعان می‌کنند که کتاب نگاه درمانی و تربیتی جامعه را دگرگون کرده است.

ضرورت کتاب در جامعه امروز ما

اگر پیام اصلی مته را به شرایط ایران ترجمه کنیم، چند نکته پررنگ می‌شود: فشار اقتصادی سال‌های اخیر، اضطراب خانوادگی را افزایش داده و ظرفیت والدین برای حضور عاطفی کاهش یافته است. کودکان و نوجوانان بیش از هر زمان دیگر با محرک‌های شدید مانند شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های ویدیویی و رقابت‌های آموزشی روبه‌رو هستند. ساختارهای حمایتی مثل مدارس، محله، خویشاوندان و فضاهای عمومی تضعیف شده‌اند. بنابراین استعاره‌ی مته درباره‌ی «ذهن‌های پراکنده» تنها به کودکان محدود نمی‌شود این یک استعاره‌ی اجتماعی است. ذهن‌های پراکنده، ذهن‌های جامعه‌ای‌اند که فرصت «تنفس»، «پیوند» و «آرامش» را از دست داده‌اند.

این کتاب نه‌فقط برای والدین کودکان دارای ای‌دی‌اچ‌دی، بلکه برای هر کسی که می‌خواهد رابطه‌ی سالم‌تری با خود و دیگران داشته باشد، منبعی ضروری است. «ذهن‌های پراکنده» ما را دعوت می‌کند که با مهربانی و صداقت، به ذهن‌هایی نگاه کنیم که روزی کوچک، ناتوان و نیازمند امنیت بوده‌اند. دعوتی برای بازگشت به ریشه‌ها؛ برای ساختن جهانی که در آن ذهن‌ها کمتر پراکنده و بیشتر پیوسته باشند.

روزنامه صبح ساحل