مسیر پرتنش یک جریان

رهبر معنوی این جریان آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی بود و پس از درگذشت او، مرتضی آقاتهرانی این نقش را بر عهده گرفت. آقاتهرانی در حال حاضر ریاست کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی را بر عهده دارد و از چهره‌های محوری در طراحی و پیگیری طرح‌هایی مانند «عفاف و حجاب»، «صیانت از فضای مجازی» و طرح رسیدگی به تخلفات حوزه صوت و تصویر فراگیر به شمار می‌رود.

در کنار این چهره‌ها، مهم‌ترین شخصیت سیاسی نزدیک به این جریان سعید جلیلی است؛ سیاستمداری که در سال‌های اخیر به نامی ثابت در انتخابات ریاست‌جمهوری تبدیل شده، هرچند عضو رسمی جبهه پایداری محسوب نمی‌شود. جلیلی با رویکردهای تند در سیاست خارجی، دیدگاه‌های سخت‌گیرانه در حوزه اجتماعی و تأکید شدید بر اتکای صرف به منابع داخلی در اقتصاد، تاکنون نتوانسته نظر اکثریت رأی‌دهندگان را جلب کند و همواره یا از رقابت‌ها کنار رفته یا با شکست انتخاباتی مواجه شده است.

دولت در سایه و نفوذ بدون مسئولیت

نکته محوری درباره جبهه پایداری دقیقاً در همین الگو نهفته است. این جریان هرگز نتوانسته به‌طور مستقیم در رأس یکی از قوای سه‌گانه، به‌ویژه دولت یا مجلس، قرار گیرد؛ با این حال با اتکا به نیروهای خود در نهادهای کلیدی مانند مجلس و صدا و سیما، توانسته سیاست‌های مدنظرش را با قدرت دنبال کند. جبهه پایداری با هدایت سعید جلیلی خود را «دولت در سایه» معرفی کرده است؛ جریانی که بدون قرار گرفتن در راس قوا سه‌گانه، می‌کوشد در مدیریت امور کشور و فرآیند تصمیم‌سازی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

سیاست خارجی؛ میدان اصلی تقابل

یکی از حوزه‌هایی که جبهه پایداری بیشترین نقش بازدارنده را در آن ایفا کرده، سیاست خارجی است. دولت‌های مختلف، با گرایش‌های سیاسی متفاوت، همواره تلاش داشته‌اند میان روابط با شرق و غرب نوعی توازن ایجاد کنند و کشور را از سایه جنگ و تحریم دور نگه دارند. نقطه عطف این تقابل به دوران دبیری سعید جلیلی در شورای عالی امنیت ملی و هم‌زمان با ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد بازمی‌گردد. جلیلی در جایگاه مذاکره‌کننده ارشد ایران با آمریکا، کشورهای اروپایی، چین و روسیه وارد گفت‌وگو شد، اما حاصل این مذاکرات چیزی جز تشدید تحریم‌ها و صدور قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران نبود. در دوره ریاست‌جمهوری حسن روحانی و پس از امضای توافق برجام توسط محمدجواد ظریف با کشورهای ۱+۵، جبهه پایداری در جایگاه مخالفان اصلی این توافق ظاهر شد و برای متوقف‌سازی آن از هیچ تلاشی فروگذار نکرد. این رویکرد حتی در دولت شهید رئیسی نیز ادامه یافت؛ جایی که با تکیه بر تحلیل‌هایی مانند «زمستان سخت اروپا» در پی جنگ روسیه و اوکراین، مانع پیشرفت مذاکرات میان ایران و آمریکا شدند.

این روند در دولت پزشکیان نیز تداوم یافت. دولت جدید، به‌دلیل حضور نیروهای نزدیک به جبهه پایداری در مجلس، تاکنون نتوانسته گشایش معناداری در سیاست خارجی ایجاد کند. تأکید مکرر این جریان بر بی‌فایده بودن رابطه با غرب و ضرورت حرکت یک‌سویه به سمت چین و روسیه، به یکی از محورهای ثابت گفتمان آنان تبدیل شده است. اخیرا در مواردی شاهد موضع‌گیری‌ نمایندگان این گروه از جمله امیرحسین ثابتی در دفاع از سیاست‌های روسیه و پیشنهاد طرح ممنوعیت مذاکره مقامات سیاسی ایران با مقامات آمریکایی بوده‌ایم که از آخرین تلاش‌های آنها در جهت تحکیم سیاست خارجی مدنظرشان به شمار می‌آید.

محدودسازی زیست اجتماعی و فرهنگی

کنش‌گری جبهه پایداری به سیاست خارجی محدود نمی‌شود. این جریان در بزنگاه‌های مختلف با ارائه طرح‌هایی پرحاشیه و جنجالی، به‌دنبال اعمال محدودیت‌های گسترده در عرصه اجتماعی و فرهنگی بوده است. طرح‌هایی همچون حجاب و عفاف، فیلترینگ اینترنت و محدودسازی فضای رسانه‌ای از مهم‌ترین نمونه‌های این رویکرد به شمار می‌روند. بررسی‌های کارشناسی، از دیدگاه اساتید دانشگاه گرفته تا گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس، بارها آثار منفی و پیامدهای مخرب این سیاست‌ها را گوشزد کرده‌اند. با این حال، جبهه پایداری همچنان بر اعمال محدودیت در حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی اصرار دارد. اعضای این جریان معتقدند دشمن از طریق ترویج بی‌حجابی و سبک زندگی غربی در فضای مجازی، در پی تضعیف فرهنگ دینی جامعه ایران است. آنان تا آنجا پیش رفته‌اند که «جنگ فرهنگی» را مهم‌تر از جنگ هشت‌ساله تحمیلی توصیف می‌کنند؛ برداشتی که نشان‌دهنده اهمیت بالای کنترل نوع زیست اجتماعی، فرهنگی و حتی فردی جامعه برای این جریان است.

تندروی و بن‌بست عقلانیت سیاسی

با روی کار آمدن دولت پزشکیان، جبهه پایداری اخلال در مسیر سیاست‌های دولت را به مهم‌ترین راهبرد خود تبدیل کرده است. مسعود پزشکیان با تأکید بر وفاق ملی و شکل‌دهی به نوعی ائتلاف غیررسمی با محمدباقر قالیباف، در ابتدا توانست رأی اعتماد مجلس را برای کابینه خود جلب کند. با این حال، در ادامه و با فشار نمایندگان نزدیک به جبهه پایداری، تهدید مداوم وزرا به استیضاح و هم‌زمانی این تنش‌ها با بحران‌های اقتصادی و رخدادهایی مانند جنگ ۱۲روزه، دولت نتوانست آن‌گونه که انتظار می‌رفت در برابر این جریان ایستادگی کند.

هرچند پزشکیان با اتکا به شورای عالی امنیت ملی مانع اجرای طرح عفاف و حجاب شد و تا حدی توانست از تشدید تنش‌های اجتماعی جلوگیری کند، اما فضای سیاست‌ورزی در ایران بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر رویکردهای ضدعقلانی و غیرمردمی جبهه پایداری قرار گرفته است که خسارت‌های جبران ناپذیر را بر نظام سیاسی و مردم تحمیل کرده است. با این وجود اکنون سعید جلیلی از سوی برخی فعالان و تحلیلگران سیاسی به‌عنوان گزینه‌ای جدی برای پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری آینده مطرح می‌شود؛ سناریویی که می‌تواند زنگ خطری جدی برای نظام سیاسی باشد.

جبهه پایداری بارها نشان داده برای تحقق اهداف خود حد و مرزی قائل نیست. حضور مستقیم این جریان در رأس قوه مجریه یا سایر ارکان قدرت، که ذاتاً باید عرصه تصمیم‌گیری عقلانی و مصلحت‌محور باشد، پیامدی جز تشدید تنش‌های سیاسی ـ اجتماعی و تضعیف عقلانیت سیاسی نخواهد داشت.

حتی در درون جریان اصولگرایی نیز انتقادات گسترده‌ای نسبت به جبهه پایداری مطرح است و بسیاری از چهره‌های جناح میانه اصولگرا، آنان را به تندروی و کنش‌گری غیرعقلایی متهم می‌کنند.

در چنین فضایی، ایجاد بستر مناسب برای فعالیت آزادانه احزاب و گروه‌های سیاسی، از اصلاح‌طلبان و اعتدال‌گرایان گرفته تا اصولگرایان میانه‌رو، می‌تواند راهی برای خروج از بن‌بست کنونی باشد. تجربه انتخابات سال‌های اخیر نشان داده است هرگاه مشارکت سیاسی کاهش یافته، میدان برای فعالیت جریان‌های افراطی فراهم شده و هر زمان مشارکت افزایش یافته، نیروهای میانه‌رو توانسته‌اند به نهادهایی مانند دولت و مجلس راه پیدا کنند.