چالش‌ها و راهکارها

شبکه‌های اجتماعی در خانه ما چه می‌کنند؟

شبکه‌های اجتماعی فقط اینستاگرام و تلگرام و واتساپ نیستند؛ بلکه هر فضایی‌اند که ما را برای ارتباط، اشتراک‌گذاری و دیده‌شدن به هم وصل می‌کنند. در خانواده‌ها، این فضا دو چهره دارد:

از یک سو، امکان ارتباط با اقوام دور، گروه خانوادگی، اشتراک عکس و خبرهای خوب و حتی یادگیری مهارت‌های جدید را فراهم می‌کند. بسیاری از والدین از طریق همین فضاها آموزش تربیت فرزند یا مهارت‌های درسی می‌بینند.

از سوی دیگر، همان ابزار مفید می‌تواند باعث مقایسه‌های آزاردهنده، حس عقب‌ماندن، دخالت بی‌جا در حریم خصوصی همسر یا فرزندان، و کاهش کیفیت گفت‌وگوی رودررو شود. مهارت اصلی در این میان، «مدیریت استفاده از شبکه‌های اجتماعی در خانواده» است؛ نه حذف کامل و نه رهاشدن بی‌حد و مرز.

چرا باید تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر روابط خانواده را جدی بگیریم؟

گزارش «کودکان در دنیای دیجیتال» (یونیسف، ۲۰۱۷) نشان می‌دهد که حضور آنلاین بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی کودکان و نوجوانان در سراسر جهان شده است. پژوهش‌های منتشرشده در ژورنال‌هایی مانند Journal of Adolescent Health و Child Development نیز نشان داده‌اند که استفاده افراطی و بدون قاعده از شبکه‌های اجتماعی می‌تواند با تعارضات خانوادگی، کاهش کیفیت خواب، افت تحصیلی و افزایش احساس تنهایی مرتبط باشد.

در عین حال، مطالعات دیگری (مثل مرورهای منتشرشده در Journal of Child Psychology and Psychiatry) تأکید می‌کنند که خودِ شبکه‌های اجتماعی ذاتاً «خوب» یا «بد» نیستند؛ بلکه «نحوه استفاده» و «کیفیت روابط آفلاین خانواده» است که تعیین می‌کند این فضا به فرصت تبدیل شود یا تهدید. همین نکته، ضرورت یادگیری مهارت مدیریت آگاهانه شبکه‌های اجتماعی را پررنگ می‌کند.

راهکارهای عملی برای مدیریت سالم شبکه‌های اجتماعی در خانواده

1. گفت‌وگوی شفاف به‌جای ممنوعیت ناگهانی

به‌جای این‌که ناگهان گوشی را از دست فرزند بگیرید یا همسرتان را متهم کنید که «همیشه آنلاین است»، زمانی آرام انتخاب کنید و درباره احساس خود حرف بزنید:

«وقتی سر سفره همه گوشی دستمان است، احساس می‌کنم برای هم مهم نیستیم.» این نوع بیان، زمینه گفت‌وگوی سازنده و تنظیم قوانین مشترک را فراهم می‌کند.

2. تدوین «قوانین دیجیتال خانوادگی» با مشارکت همه

پژوهش‌ها نشان می‌دهد قوانینی که با مشارکت اعضای خانواده نوشته می‌شوند، پایدارترند. می‌توانید روی کاغذ توافق کنید که:

- هنگام غذا و یک ساعت قبل از خواب، موبایل کنار گذاشته شود.

- هیچ مسئله خانوادگی بدون اجازه، در شبکه‌های اجتماعی منتشر نشود.

- والدین و فرزندان در مورد زمان‌های مجاز استفاده، به توافق مشخص برسند (مثلاً بعد از انجام تکالیف).

3. والدین، الگوی استفاده سالم باشند

یکی از یافته‌های ثابت در مطالعات (مانند کارهای مک‌دنیل و رادسکی درباره «تکنوفرِنس») این است که حواس‌پرتی والدین با گوشی، مستقیماً با مشکلات رفتاری و هیجانی کودکان ارتباط دارد. اگر والد مدام در حال چک‌کردن تلفن باشد، پیام پنهان به فرزند این است که «گوشی مهم‌تر از توست». کاهش نوتیفیکیشن‌ها، خاموش‌کردن اینترنت در زمان بازی با کودک و نگاه‌کردن به چشم او هنگام صحبت، گام‌های ساده اما بسیار مؤثرند.

4. تقویت سواد رسانه‌ای و واقع‌بینی

با نوجوان خود درباره این‌که بسیاری از عکس‌ها و زندگی‌های «آرمانی» در شبکه‌های اجتماعی، انتخاب‌شده، ویرایش‌شده و گاه تبلیغی‌اند، صحبت کنید. می‌توانید با هم چند نمونه را بررسی کنید: چه چیزی واقعی است و چه چیزی صحنه‌سازی؟ این مهارت، از مقایسه‌های مخرب و احساس ناکافی‌بودن می‌کاهد.

5. استفاده مثبت و مشترک از شبکه‌های اجتماعی

به‌جای این‌که هرکس جداگانه در فضای آنلاین غرق شود، گاهی استفاده مشترک را تمرین کنید:

- دیدن و تحلیل یک ویدئوی آموزشی با هم؛

- عضویت در یک کانال یا صفحه‌ای که موضوع مورد علاقه همه خانواده را پوشش می‌دهد (مثلاً آشپزی سالم یا سفر)؛

- ساختن آلبوم دیجیتال خانوادگی با رعایت حریم خصوصی.

این کار، شبکه‌های اجتماعی را از رقیب رابطه، به مکمل آن تبدیل می‌کند.

6. مدیریت تعارضات ناشی از شبکه‌های اجتماعی

اگر پیام یا پستی باعث سوءتفاهم شده است، تلاش کنید گفت‌وگو را از فضای مجازی به گفت‌وگوی رودررو منتقل کنید: «ترجیح می‌دهم درباره این موضوع حضوری صحبت کنیم.» همچنین درباره مرزهای حریم خصوصی توافق کنید؛ مثلاً والدین بدون هماهنگی، در صفحه فرزند کامنت نگذارند یا عکس او را منتشر نکنند.

برای آگاهی و آموزش بیشتر از کجا شروع کنیم؟

سازمان‌ها و نهادهای معتبر جهانی راهنماهای کاربردی برای والدین و خانواده‌ها منتشر کرده‌اند:

- یونیسف (UNICEF) در گزارش Children in a Digital World به فرصت‌ها و تهدیدهای دنیای آنلاین برای کودکان و خانواده‌ها پرداخته و پیشنهادهای عملی ارائه داده است.

- سازمان جهانی بهداشت (WHO) در اسناد مربوط به سلامت روان و راهنماهای مربوط به رفتارهای کم‌تحرک و استفاده از صفحه‌نمایش، نکاتی درباره تعادل فعالیت بدنی و زمان آنلاین مطرح می‌کند.

- انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) در گزارش‌های «Stress in America» و راهنماهای تربیت فرزند در عصر دیجیتال، توصیه‌های مشخصی درباره مدیریت شبکه‌های اجتماعی و استرس ناشی از آن ارائه می‌دهد.

- وب‌سایت‌هایی مانند Common Sense Media به والدین کمک می‌کنند مناسب‌بودن اپلیکیشن‌ها و شبکه‌های اجتماعی را بر اساس سن و محتوای آن ارزیابی کنند.

جمع‌بندی

شبکه‌های اجتماعی، بخش جدایی‌ناپذیر زندگی امروزند؛ نه می‌توان آن‌ها را نادیده گرفت و نه باید بدون قاعده تسلیم‌شان شد. آنچه روابط خانوادگی را تضعیف یا تقویت می‌کند، «نحوه حضور ما» در این فضاست. با گفت‌وگوی شفاف، تدوین قوانین مشترک، الگو بودن والدین، تقویت سواد رسانه‌ای و استفاده مثبت و مشترک، می‌توانیم این ابزار قدرتمند را به خدمتی برای نزدیکی بیشتر اعضای خانواده تبدیل کنیم، نه فاصله گرفتن آن‌ها.

خانواده‌ای که آگاهانه درباره استفاده از شبکه‌های اجتماعی تصمیم می‌گیرد، در حقیقت در حال سرمایه‌گذاری بر اعتماد، احترام متقابل و سلامت روان همه اعضای خود است.

منابع

- UNICEF. (2017). The State of the World’s Children 2017: Children in a Digital World.

- World Health Organization. (2019). Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age.

- American Psychological Association. (2017). Stress in America: Coping with digital demands.

- McDaniel, B. T., & Radesky, J. S. (2018). Technoference: Parent distraction with technology and associations with child behavior problems. Child Development.

- Odgers, C. L., & Jensen, M. R. (2020). Annual Research Review: Adolescent mental health in the digital age: facts, fears, and future directions. Journal of Child Psychology and Psychiatry.

- Twenge, J. M., & Campbell, W. K. (2018). Associations between screen time and lower psychological well-being among children and adolescents: Evidence from a population-based study. Preventive Medicine Reports, 12, 271–283.