تنهایی انتخاب شد

تجرد آگاهانه و تجرد غیر اختیاری؛ دو مسیر متفاوت

ابراهیمی در ابتدای تحلیل خود، تجردگرایی را به دو دسته «آگاهانه» و «غیر اختیاری» تقسیم کرد. به گفته او، بخش قابل‌توجهی از مجردان امروز، به‌ویژه متولدین دهه ۶۰، نتیجه سیاست‌های جمعیتی گذشته و شرایط ساختاری بازار کار و ازدواج‌اند. این گروه به دلیل فزونی جمعیت، نبود فرصت‌های شغلی پایدار و ناتوانی در تأمین حداقل‌های اقتصادی، عملاً امکان ازدواج متناسب را از دست داده‌اند و اکنون بسیاری از آن‌ها در آستانه تجرد قطعی قرار دارند. در کنار این گروه، نسل‌های جدیدتر، به‌ویژه متولدین دهه ۷۰ و ۸۰ با نوع دیگری از تجرد مواجه‌اند؛ تجردی که بیشتر «انتخاب آگاهانه» است.

ابراهیمی معتقد است کمرنگ‌شدن انگ اجتماعی تجرد، افزایش مشکلات خانوادگی، بالا رفتن آمار طلاق و مقایسه سبک زندگی مجردان با خانواده‌های درگیر بحران‌های اقتصادی، باعث شده تجرد به‌عنوان گزینه‌ای قابل‌تحمل و حتی مطلوب در جامعه پذیرفته شود. به گفته او، بسیاری از مجردان امروز، زندگی مجردانه را به‌دلیل هزینه‌های کمتر، مسئولیت‌های محدودتر و احساس آزادی بیشتر، عقلانی‌تر از ورود به ازدواجی پرریسک می‌دانند.

اقتصاد؛ متغیر تعیین‌کننده در تصمیم به ازدواج یا تجرد

ابراهیمی نقش ساختارهای اقتصادی را در گسترش تجردگرایی «بسیار تعیین‌کننده» می‌داند. وی با اشاره به سهم بالای هزینه مسکن از درآمد خانوار، توضیح داد که بیش از ۴۰ درصد درآمد خانوارهای شهری صرف مسکن می‌شود؛ نشانه‌ای روشن از ناکارآمدی سیاست‌های مسکن، چه در حوزه عرضه و چه در مدیریت بازار.

او همچنین به ناامنی شغلی، گسترش اشتغال غیررسمی و فقدان پوشش بیمه‌ای مناسب اشاره کرد و گفت بسیاری از افراد نه بیمه پایه مؤثری دارند و نه بیمه تکمیلی، و هزینه‌های درمانی به یکی از دغدغه‌های اصلی خانوارها تبدیل شده است. از نظر او، در چنین شرایطی، تصمیم به ازدواج و فرزندآوری، بیش از آنکه یک انتخاب عاطفی باشد، به یک ریسک بزرگ اقتصادی تبدیل می‌شود.

مریم ابراهیمی اضافه کرد: اگرچه همواره گروهی وجود دارند که بدون مشکل مالی، آگاهانه تجرد را انتخاب می‌کنند، اما این گروه نماینده روند غالب جامعه نیستند و سیاست‌گذار باید به تصویر کلان نگاه کند؛ تصویری که در آن، ناپایداری اقتصادی و ضعف سیاست‌های رفاهی، نقش اصلی را در تعویق یا ترک ازدواج ایفا می‌کند.

شکاف سیاست رسمی و واقعیت اجتماعی تجرد

به باور ابراهیمی، سیاست‌گذاری رسمی در ایران هنوز تجرد را به‌عنوان یک سبک زندگی مشروع به رسمیت نشناخته است. او به نمونه‌هایی مانند شرط ازدواج برای برخورداری کامل از برخی سیاست‌های حمایتی مسکن اشاره کرد و این رویکرد را نشانه‌ای از شکاف میان سیاست‌های رسمی و تحولات واقعی جامعه دانست. در عین حال، وی معتقد است افزایش تجرد الزاماً به معنای کاهش سرمایه اجتماعی نیست. به گفته او، سرمایه اجتماعی بیش از آنکه تابع وضعیت تأهل باشد، تحت تأثیر عوامل کلان‌تری مانند اعتماد عمومی، کارآمدی نهادها و کیفیت حکمرانی قرار دارد. با این حال، تجرد در چارچوب یک فرهنگ فردگرایانه می‌تواند به کاهش روابط جمعی سازمان‌یافته و محدودشدن شبکه‌های اجتماعی به روابط دوستانه و نزدیک منجر شود.

ابراهیمی همچنین کاهش ازدواج را لزوماً نشانه کاهش میل به تعهد نمی‌داند، بلکه آن را نتیجه تغییر شکل تعهد و خانواده می‌خواند. از نگاه او، الگوهای جدیدی از زندگی و رابطه شکل گرفته که سیاست‌گذار آن‌ها را به رسمیت نمی‌شناسد، در حالی که جامعه عملاً با آن‌ها زندگی می‌کند.

تجرد در آینه رسانه و نگاه نابرابر به زنان و مردان

ابراهیمی نقش رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی را در عادی‌سازی تجرد پررنگ می‌داند. به گفته او، رسانه‌ها اغلب تصویری جذاب، آزاد و بی‌دغدغه از زندگی مجردی نمایش می‌دهند؛ تصویری مملو از سفر، تفریح و استقلال فردی، بدون آنکه به تنهایی، آسیب‌پذیری و فقدان تجربه‌هایی مانند والد شدن اشاره‌ای داشته باشند.

ابراهیمی تأکید کرد تجردگرایی برای زنان و مردان پیامدهای اجتماعی متفاوتی دارد و انگ اجتماعی همچنان بیشتر متوجه زنان مجرد است، هرچند این فشار نسبت به گذشته کاهش یافته است.

او در پایان اضافه کرد: تداوم روند تجردگرایی، پیامدهای مستقیمی برای ساختار خانواده و جمعیت خواهد داشت: کاهش فرزندآوری، تشدید بحران جمعیتی و تغییر شکل خانواده به سمت خانواده‌های کوچک‌تر یا تک‌والدی. با این حال، ابراهیمی تجرد را «اعتراض خاموش» به نهاد ازدواج نمی‌داند و معتقد است اگر سیاست‌های اجتماعی در حوزه مسکن، اشتغال، حمایت از خانواده و فرزندآوری اصلاح شوند و امنیت روانی و اقتصادی افزایش یابد، تمایل به ازدواج نیز می‌تواند دوباره تقویت شود. براین مبنا ضروری است سیاستگذاران کلیت خانواده با نیازهای مختلف آن را در نظر گرفته و مبنای سیاستگذاری قرار دهند و رویکردی علمی به موضوع سیاستگذاری اجتماعی داشته و پایش سیاست‌ها و تأثیر آن بر خانواده را در دستور کار قرار دهند.

روزنامه صبح ساحل