اصالت‌زدایی از زندگی

اینفلوئنسرها؛ از مرجعیت علمی تا منطق نمایش

به گفته ابراهیمی، نخستین خطای تحلیلی درباره اینفلوئنسرها، نگاه یکپارچه به آن‌هاست. «اینفلوئنسرها دسته‌بندی‌های بسیار متنوعی دارند و نمی‌توان آن‌ها را یک گروه همگن دانست. امروز حتی در حوزه‌های تخصصی و علمی هم با اینفلوئنسر مواجه‌ایم؛ افرادی که کار علمی می‌کنند اما از رسانه برای دیده شدن استفاده می‌کنند.»

او تأکید کرد که بخشی از اینفلوئنسرها واقعاً بازتاب‌دهنده ارزش‌های موجود جامعه‌اند، اما در مقابل، گروهی دیگر با اغراق، نمایش و برجسته‌سازی برخی ویژگی‌ها به دنبال جذب بیشتر مخاطب‌اند. «واقعیت این است که برخی از ویژگی‌ها قفل می‌شوند روی آیتم‌هایی که ویو بیشتری می‌خورند. هدف اصلی، دیده شدن است.»

در این میان، موضوعات جنسی، بدن، زیبایی و نمایش زنانگی و... نقش مهمی دارند. ابراهیمی معتقد است در جامعه‌ای که کنجکاوی‌های جنسی سرکوب‌شده وجود دارد، برخی اینفلوئنسرها از این خلأ فرهنگی استفاده می‌کنند و با برجسته‌سازی زنانگی و یا مردانگی هژمونیک همان الگویی که جامعه به‌طور ضمنی از زنان و مردان انتظار دارد، هم دیده می‌شوند و هم ارزش‌های جدیدی تولید می‌کنند؛ ارزش‌هایی که الزاماً پشتوانه فکری یا فلسفی ندارند، اما مخاطب دارند.

چگونه اینفلوئنسرها جای نهادهای مرجع را گرفتند؟

به باور این پژوهشگر، اینفلوئنسرها بیش از آنکه جای خانواده و مدرسه را بگیرند، جای رسانه‌های رسمی را پر کرده‌اند. «در همه جای دنیا، دیده شدن تعیین‌کننده است. اگر ارزش‌هایی که مدرسه یا رسانه رسمی ترویج می‌کند بازتاب رسانه‌ای نداشته باشد، عملاً اثرگذاری خود را از دست می‌دهد.»

اما آنچه قدرت اینفلوئنسرها را تقویت کرده، صرفاً محبوبیت نیست، بلکه پشتوانه اقتصادی عظیمی است که از آن‌ها حمایت می‌کند. «وقتی فردی ده‌ها یا صدها میلیون دنبال‌کننده دارد، تبدیل به ابزار بسیار مؤثری برای تبلیغ کالا و سبک زندگی می‌شود. پشت این فضا یک بازار گسترده، برنامه‌ریزی تجاری و منطق مصرف‌گرایانه وجود دارد.»

از این منظر، اینفلوئنسرها بخشی از زنجیره اقتصاد بازار هستند؛ زنجیره‌ای که مصرف بیشتر را تشویق می‌کند و از طریق بازتولید مداوم دیده شدن، ثروت تولید می‌کند. همین مسئله باعث شده آن‌ها به نوعی به «قدرت نرم بدون پاسخ‌گویی» تبدیل شوند. الگویی که ناکامی اجتماعی تولید می‌کند.

ابراهیمی یکی از مهم‌ترین پیامدهای فضای اینفلوئنسری را تأثیر آن بر احساس رضایت و ناکامی اجتماعی می‌داند. «اینفلوئنسرها الگوهای ایده‌آلی از زندگی ارائه می‌دهند؛ خانه همیشه تمیز، چهره بی‌نقص، بدن ایده‌آل، خانواده شاد و موفقیت مالی.»

او به نقش فیلترها و ابزارهای زیباسازی اشاره می‌کند که حتی چهره واقعی را هم بازتعریف می‌کنند. «زندگی گریم می‌شود، چهره گریم می‌شود و این تصویر غیرواقعی، روی اعتمادبه‌نفس و احساس رضایت افراد تأثیر منفی می‌گذارد.» با این حال، او معتقد است این وضعیت اجتناب‌ناپذیر نیست. در برخی مقاطع، جنبش‌هایی شکل می‌گیرد که بر نمایش «خود واقعی» تأکید می‌کنند و می‌توانند اثرات مثبت داشته باشند، اما تا زمانی که منطق غالب، نمایش یک زندگی غیرواقعی باشد، بحران ناکامی اجتماعی ادامه خواهد داشت.

️الگویی که ناکامی اجتماعی تولید می‌کند

به گفته ابراهیمی، بخش بزرگی از مخاطبان توصیه‌های اینفلوئنسرها را بیش از متخصصان جدی می‌گیرند، چون اینفلوئنسرها به «مرجع همه‌چیز» تبدیل شده‌اند. «وقتی فردی هم زیباست، هم سالم است، هم ثروتمند است و هم زندگی خانوادگی موفقی دارد، برای مخاطب نماد یک زندگی کامل می‌شود.»

در مقابل، متخصصان معمولاً نه چنین نمایش جامعی دارند و نه دسترسی‌پذیری مشابه. «پزشک یا استاد دانشگاه نه وقتش را دارد و نه الزاماً تمایل دارد که مدام جلوی دوربین باشد. تکرار و دسترس‌پذیری اینفلوئنسرها باعث می‌شود تأثیرگذاری‌شان بیشتر شود.»

بحران اصالت و خلأ مسئولیت اجتماعی

ابراهیمی با صراحت از امکان طرح موضوع «بحران اصالت» در فضای اینفلوئنسری سخن گفت؛ بحرانی که در آن بازنمایی و نمایش، جای واقعیت را گرفته است. به باور او، نبود چارچوب‌های روشن اخلاقی و سیاستگذاری فرهنگی منسجم، به تشدید این وضعیت دامن زده است. او تأکید کرد: «ما هیچ معیار اخلاقی مشخصی برای اینفلوئنسرها نداریم. این افراد اغلب به دلایلی مانند زمان آزاد بیشتر، ویژگی‌های فردی یا سبک زندگی خاص دیده شده‌اند، اما مسئولیت اجتماعی معینی برایشان تعریف نشده است.»

از دیدگاه ابراهیمی، تا زمانی که سیاست‌گذاری مؤثر و هدفمندی در این حوزه شکل نگیرد، مرز میان آزادی بیان و مسئولیت اجتماعی همچنان مبهم باقی خواهد ماند؛ ابهامی که پیامدهای آن مستقیماً متوجه جامعه، به‌ویژه نسل جوان، است. اینفلوئنسرها نه صرفاً آینه تمام‌نمای جامعه‌اند و نه تنها سازندگان ارزش‌های جدید؛ آن‌ها محصول خلأهای نهادی، رسانه‌ای و سیاست‌گذاری‌اند که در غیاب چارچوب‌های اخلاقی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، به مرجع ارزش‌گذاری تبدیل شده‌اند. تا زمانی که این فضا بدون نظارت فرهنگی و گفت‌وگوی انتقادی رها شود، بحران اصالت، احساس ناکامی اجتماعی و سردرگمی نسل جوان همچنان بازتولید خواهد شد.

روزنامه صبح ساحل