قشم؛ نگین بی‌رکاب

جایگاه ژئوپلیتیکی؛ موقعیتی که بسیاری آرزوی آن را دارند

تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان است. بخش قابل توجهی از نفت صادراتی جهان از این آبراه عبور می‌کند. هرگونه تحول سیاسی یا امنیتی در این منطقه، بلافاصله بر بازارهای جهانی انرژی تأثیر می‌گذارد. قشم دقیقاً در دهانه این تنگه قرار دارد؛ یعنی در قلب معادلات ژئوپلیتیکی و اقتصادی جهان.

این موقعیت به قشم امکان می‌دهد که به یک هاب منطقه‌ای در حوزه ترانزیت، ذخیره‌سازی انرژی، خدمات دریایی و صادرات مجدد کالا تبدیل شود. فاصله اندک آن تا بنادر مهمی چون دوبی، صحار عمان، دوحه و دیگر بنادر جنوبی خلیج فارس، یک مزیت رقابتی طبیعی ایجاد کرده است. در بسیاری از کشورهای منطقه، میلیاردها دلار هزینه می‌شود تا بنادری مصنوعی و مناطق آزاد جدید ساخته شود؛ اما قشم این موقعیت را به‌صورت طبیعی در اختیار دارد. با این حال، موقعیت جغرافیایی به‌تنهایی کافی نیست. جغرافیا فرصت می‌دهد، اما مدیریت و زیرساخت آن را به ثروت تبدیل می‌کند. این همان نقطه‌ای است که قشم با چالش روبه‌روست.

اتصال ناپایدار؛ گره اصلی توسعه

جزیره بودن، هم مزیت است و هم محدودیت. قشم دارای فرودگاه بین‌المللی مستقل است و از طریق اسکله‌های لافت و شهید ذاکری با بندرعباس و سرزمین اصلی ارتباط دارد. اما این ارتباط همچنان وابسته به حمل‌ونقل دریایی است. انتقال کالا، مصالح، تجهیزات صنعتی و حتی رفت‌وآمد روزمره مردم، به شرایط دریا و ظرفیت شناورها وابسته است.

برای گردشگری فصلی شاید این مسئله قابل مدیریت باشد، اما برای توسعه صنعتی و لجستیکی در مقیاس بزرگ، این وابستگی یک ریسک جدی محسوب می‌شود. سرمایه‌گذار صنعتی به زیرساخت پایدار، سریع و کم‌هزینه نیاز دارد. نبود اتصال زمینی مستقیم، هزینه تمام‌شده تولید و تجارت را افزایش می‌دهد.در همین نقطه است که پروژه پل خلیج فارس اهمیت راهبردی پیدا می‌کند.

پل خلیج فارس؛ پروژه‌ای که می‌توانست سرنوشت‌ساز باشد

پل خلیج فارس قرار بود قشم را به سرزمین اصلی متصل کند؛ پلی که تنها یک سازه عمرانی نبود، بلکه می‌توانست معادلات اقتصادی جنوب کشور را تغییر دهد. اگر این پل به بهره‌برداری می‌رسید: هزینه حمل‌ونقل کالا به‌شدت کاهش می‌یافت، سرمایه‌گذاری صنعتی توجیه اقتصادی بیشتری پیدا می‌کرد، بندرهای جدید در قشم امکان رقابت منطقه‌ای پیدا می‌کردند، گردشگری زمینی توسعه می‌یافت و قشم از یک جزیره نیمه‌منفصل به یک گره لجستیکی ملی تبدیل می‌شد. اما این پروژه سال‌هاست در چرخه‌ای از توقف، کمبود منابع مالی، تغییر پیمانکار و بی‌ثباتی مدیریتی گرفتار شده است. منابعی صرف شد، مطالعات انجام شد، وعده‌ها داده شد، اما نتیجه نهایی هنوز تحقق نیافته است. در همین مدت، کشورهای همسایه با سرعت پروژه‌های بندری و زیرساختی خود را تکمیل کردند و فاصله رقابتی افزایش یافت.

امروز پل خلیج فارس بیش از آنکه نماد پیشرفت باشد، به نماد تعلیق پروژه‌های کلان تبدیل شده است. این تعلیق، هزینه‌ای فراتر از پول دارد؛ هزینه از دست رفتن زمان طلایی توسعه.

سوزا؛ ظرفیت یک بندر استراتژیک منطقه‌ای

در میان نقاط مختلف قشم، منطقه سوزا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. سوزا در جنوب‌غربی جزیره قرار گرفته و از نظر دسترسی به آب‌های عمیق و موقعیت دریایی، ظرفیت تبدیل شدن به یک بندر بزرگ چندمنظوره را دارد. اگر در این منطقه یک بندر پیشرفته با استانداردهای بین‌المللی ایجاد شود، قشم می‌تواند به یک گلوگاه اقتصادی واقعی در خلیج فارس تبدیل شود. چنین بندری می‌تواند: پذیرای کشتی‌های بزرگ اقیانوس‌پیما باشد، مرکز ترانزیت کالا میان شرق و غرب شود، پایگاه خدمات تعمیر و ساخت کشتی ایجاد کند، انبارهای بزرگ ذخیره کالا و انرژی داشته باشد و صادرات مجدد را فعال کند.

در کنار آن، ایجاد مناطق صنعتی پشتیبان، شهرک‌های لجستیکی و مراکز خدمات مالی و گمرکی می‌تواند اکوسیستم اقتصادی کاملی شکل دهد. اما تحقق این چشم‌انداز، وابسته به زیرساخت اتصال پایدار، ثبات قوانین منطقه آزاد و جذب سرمایه‌گذاری حرفه‌ای است.

گردشگری؛ طلای سفید قشم

اگر صنعت و بندر یک بال توسعه قشم باشد، گردشگری بال دیگر آن است. قشم از نظر تنوع جاذبه‌های طبیعی در خاورمیانه کم‌نظیر است.

ژئوپارک جهانی قشم

ثبت ژئوپارک قشم در یونسکو یک امتیاز جهانی است. دره ستارگان با سازه‌های فرسایشی شگفت‌انگیز، تنگه چاهکوه با دیواره‌های سنگی پیچ‌خورده، غار نمکدان به‌عنوان طولانی‌ترین غار نمکی جهان، و کوه‌های مریخی، مجموعه‌ای بی‌بدیل از جاذبه‌های زمین‌شناختی را شکل داده‌اند.با مدیریت حرفه‌ای، می‌توان تورهای تخصصی زمین‌شناسی، گردشگری علمی و برنامه‌های بین‌المللی جذب پژوهشگران را توسعه داد. این نوع گردشگری، هم درآمدزا است و هم پایدار.

گردشگری دریایی

قشم ظرفیت تبدیل شدن به مرکز ورزش‌های دریایی خلیج فارس را دارد. غواصی، قایق‌رانی، تورهای دلفین‌نگری، ماهیگیری تفریحی و حتی کروزهای ساحلی، همگی می‌توانند به برند گردشگری جزیره تبدیل شوند. ایجاد ماریناهای مدرن و اسکله‌های تفریحی استاندارد، می‌تواند این ظرفیت را فعال کند.

اکوتوریسم و جنگل‌های حرا

جنگل‌های حرا یکی از منحصر‌به‌فردترین اکوسیستم‌های منطقه هستند. قایق‌سواری در میان درختان حرا، مشاهده پرندگان مهاجر و تجربه طبیعت بکر، ظرفیت عظیمی برای اکوتوریسم دارد. البته این توسعه باید کاملاً کنترل‌شده و با حفاظت دقیق محیط زیست همراه باشد.

گردشگری فرهنگی

فرهنگ بومی قشم گنجینه‌ای ارزشمند است. موسیقی محلی، آیین‌های سنتی، غذاهای دریایی خاص، پوشش سنتی زنان جنوب و معماری بومی، می‌توانند محور گردشگری فرهنگی باشند. ایجاد جشنواره‌های منظم فرهنگی، بازارچه‌های صنایع‌دستی استاندارد و موزه‌های محلی، هویت جزیره را تقویت می‌کند.

گردشگری زمستانی و اقامت بلندمدت

آب‌وهوای معتدل زمستانی قشم می‌تواند مقصدی جذاب برای گردشگران داخلی و منطقه‌ای باشد. توسعه هتل‌های استاندارد، اقامتگاه‌های بوم‌گردی حرفه‌ای و خدمات رفاهی مناسب، می‌تواند گردشگری فصلی را به گردشگری پایدار تبدیل کند.

چالش‌های زیست‌محیطی

سرمایه اصلی قشم، طبیعت آن است. اگر توسعه بدون برنامه باشد، همین سرمایه از بین خواهد رفت. ساخت‌وسازهای بی‌رویه در برخی سواحل، مدیریت نامناسب پسماند و فشار بر منابع آب، از جمله چالش‌های جدی هستند.

تأمین آب شیرین عمدتاً از طریق آب‌شیرین‌کن‌ها انجام می‌شود که هزینه‌بر است و نیاز به مدیریت دقیق دارد. هرگونه رشد جمعیت یا توسعه صنعتی بدون برنامه تأمین آب پایدار، می‌تواند بحران‌آفرین شود.

توسعه بندری در سوزا نیز باید با ارزیابی دقیق زیست‌محیطی انجام شود تا اکوسیستم دریایی آسیب نبیند. تعادل میان توسعه اقتصادی و حفاظت محیط زیست، شرط بقا و موفقیت قشم است.

زیرساخت‌های شهری و اجتماعی

رشد جزیره نیازمند زیرساخت‌های شهری مدرن است. حمل‌ونقل عمومی منسجم، مدیریت پسماند پیشرفته، شبکه برق پایدار، مراکز درمانی مجهز و آموزش‌های مهارتی حرفه‌ای، همگی باید همگام با توسعه اقتصادی رشد کنند.

بدون سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی بومی، توسعه پایدار نخواهد بود. آموزش مهارت‌های دریایی، گردشگری، لجستیک و صنایع مرتبط، می‌تواند جوانان قشم را به بازیگران اصلی اقتصاد آینده جزیره تبدیل کند.

خلأ مدل توسعه منسجم

قشم نیازمند یک نقشه راه روشن است. توسعه پراکنده میان صنعت، گردشگری و تجارت وارداتی، نتیجه‌ای پایدار نخواهد داشت. مدل توسعه قشم باید ترکیبی هوشمندانه از چند محور باشد: توسعه بندر استراتژیک در سوزا، تکمیل پل خلیج فارس و اتصال پایدار، تمرکز بر گردشگری پایدار و طبیعت‌محور، تقویت صنایع دریایی و انرژی و حفاظت جدی از محیط زیست.

بدون این هماهنگی، قشم همچنان در تعلیق میان ظرفیت و واقعیت باقی خواهد ماند.

قشم در نقطه تصمیم

قشم یک فرصت تاریخی برای ایران است. جزیره‌ای در قلب تنگه هرمز، با امکان تبدیل شدن به گلوگاه اقتصادی منطقه، با ظرفیت ایجاد بندری قدرتمند در سوزا، با طبیعتی کم‌نظیر برای گردشگری جهانی.اما فرصت‌ها ابدی نیستند. رقابت منطقه‌ای شدید است و زمان به‌سرعت می‌گذرد. اگر زیرساخت‌های کلیدی تکمیل نشود، اگر مدل توسعه بومی شکل نگیرد و اگر مدیریت حرفه‌ای و پایدار اعمال نشود، این نگین همچنان بی‌رکاب باقی خواهد ماند. قشم می‌تواند به یکی از مهم‌ترین قطب‌های اقتصادی و گردشگری خاورمیانه تبدیل شود؛ یا همچنان در سایه ظرفیت‌های بالفعل‌نشده بماند. انتخاب میان این دو مسیر، نه در جغرافیا، بلکه در اراده و تصمیم‌گیری نهفته است.