پسته؛ سفیر اقتصادی ایران

خاستگاه این طلای سبز را باید در دل کویر مرکزی ایران جستجو کرد؛ جایی که درختان پسته با صبوری و مقاومتی شگفت‌انگیز، در خاکی خشک و نیمه‌خشک ریشه دوانده و با کمترین آب، باارزش‌ترین محصول را به بار می‌نشانند. استان کرمان، به ویژه شهرستان رفسنجان، به عنوان قطب بلامنازع تولید پسته جهان شناخته می‌شود و بیش از ۳۰ درصد از تولید ملی را به خود اختصاص داده است.

قدمت این پیوند ناگسستنی به بیش از سه هزار سال پیش بازمی‌گردد، زمانی که پسته به عنوان محصولی ارزشمند در مسیر جاده ابریشم مبادله می‌شد و در دوران هخامنشیان و سپس صفویه، آوازه‌اش به اروپا رسید و محبوبیتی افسانه‌ای کسب کرد. امروزه این میراث گرانبها به استان‌های یزد، سمنان، خراسان رضوی و جنوبی نیز گسترش یافته و هر یک سهمی قابل توجه در تولید ملی ایفا می‌کنند.

یکی از مهمترین عوامل تداوم حضور قدرتمند پسته ایران در بازارهای جهانی، تنوع استثنایی ارقام آن است که هر یک پاسخگوی ذائقه و نیاز خاصی در گوشه و کنار جهان هستند. پسته فندقی با دانه‌های ریز و طعمی مطبوع، به دلیل قیمت مناسب و تولید بالا، ستون فقرات صادرات ایران را تشکیل می‌دهد و بیش از ۶۰ درصد از محموله‌های صادراتی را شامل می‌شود و مقصد اصلی آن بازارهای عظیمی مانند چین و هند است. در مقابل، پسته اکبری با ظاهری کشیده و بادامی‌شکل، به عنوان لوکس‌ترین و مجلسی‌ترین نوع پسته شناخته می‌شود و در بازارهای اروپایی و کشورهای حاشیه خلیج فارس که به دنبال محصولی درجه یک هستند، مشتریان وفاداری دارد. پسته کله‌قوچی با دانه‌های درشت و گرد خود، در بازارهای آسیایی و خاورمیانه محبوبیتی ویژه دارد و پسته احمدآقایی با رنگ روشن و اندازه کشیده، به ویژه در کشورهای ترکیه و اروپا برای مصارف صنعتی و تولیدات شکلات‌سازی کاربرد فراوانی دارد. این تنوع، یک مزیت رقابتی انکارناپذیر برای ایران ایجاد کرده است.

در سال‌های اخیر، آمارهای منتشر شده از سوی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) و منابع داخلی، حکایت از جهشی خیره‌کننده در صادرات این محصول دارد. بر اساس این گزارش‌ها، صادرات پسته ایران در سال ۲۰۲۴ میلادی با رشدی چشمگیر معادل ۸۰ درصد مواجه شده و به ارزشی بالغ بر ۶۳۶ میلیون دلار دست یافته است. این موفقیت در حالی به دست آمده که حجم صادرات از ۶۱ هزار تن در سال ۲۰۲۳ به ۹۸ هزار تن در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است. آمارهای داخلی نیز این روند صعودی را تأیید می‌کنند؛ به گونه‌ای که مدیرکل دفتر امور میوه‌های سردسیری و خشک وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده در ۹ ماهه نخست سال جاری (۱۴۰۴)، نزدیک به ۱۰۰ هزار تن پسته به ارزش ۷۳۰ میلیون دلار به ۶۷ کشور جهان صادر شده است. این ارقام، تداوم رکوردشکنی سال گذشته را نوید می‌دهد؛ سالی که در آن صادرات پسته با ثبت یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار ارزآوری، برگ زرین دیگری بر تاریخ اقتصادی کشور افزود. این عملکرد درخشان، ایران را پس از ایالات متحده آمریکا به عنوان دومین صادرکننده بزرگ پسته جهان مطرح کرده است.

با این حال، تصویر این موفقیت خالی از فراز و نشیب نیست و رقابت در بازار جهانی پسته به شدت فشرده و پیچیده است. ایالات متحده به ویژه ایالت کالیفرنیا، با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته کشاورزی، سیستم‌های مدیریت آب کارآمد و بسته‌بندی‌های مدرن و جذاب، توانسته است سهم عظیمی از بازار، به ویژه در اروپا را به خود اختصاص دهد و با صادراتی بالغ بر ۲.۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴، در صدر جدول صادرکنندگان بایستد. در کنار آمریکا، ترکیه نیز به عنوان رقیبی جدی و رو به رشد ظاهر شده است. این کشور با جهش ۱۱۷ درصدی تولید خود در سال ۲۰۲۴ و رسیدن به ۳۸۳ هزار تن، توانست برای نخستین بار ایران را پشت سر گذاشته و به دومین تولیدکننده بزرگ جهان تبدیل شود. نزدیکی جغرافیایی ترکیه به بازارهای اروپایی، بازاریابی تهاجمی و صنعت بسته‌بندی رو به رشدش، این کشور را به خطری راهبردی برای سهم سنتی ایران تبدیل کرده است. تحلیل‌های علمی نیز نشان می‌دهد که قیمت پسته ایران در بازارهای جهانی به شدت از تکانه‌های قیمتی پسته آمریکا تبعیت می‌کند، در حالی که اثر معکوس آن ناچیز است. این یافته‌ها حاکی از کاهش قدرت رقابت‌پذیری ایران و ضرورت بازتعریف راهبردهای صادراتی است.

با وجود این رقابت نفس‌گیر، پسته ایران همچنان یک مزیت انکارناپذیر و منحصربه‌فرد را در اختیار دارد: کیفیت و طعم بی‌نظیر. به اذعان کارشناسان و تجار بین‌المللی، پسته ایرانی به دلیل اقلیم خاص، خاک غنی و اصالت ژنتیکی، از طعم، عطر و رنگدانه‌های منحصربه‌فردی برخوردار است که در هیچ جای دیگر جهان یافت نمی‌شود. همین ویژگی‌های کیفی است که مشتریان وفاداری را در بازارهای حساس اروپا، آسیای دور و کشورهای عربی برای آن حفظ کرده است. پسته ایرانی به ویژه در صادرات به صورت مغز (بدون پوست) و محصولات فرآوری‌شده با طعم ممتاز، جایگاهی ویژه دارد. کشورهای آلمان به عنوان بزرگترین واردکننده پسته ایران در اتحادیه اروپا، چین، هند، روسیه و عراق از جمله مهمترین مقاصد صادراتی این محصول به شمار می‌روند.

اما مسیر پرافتخار این صنعت با چالش‌های جدی نیز همراه بوده است. مهمترین آنها مسئله محدودیت‌های آبی و خشکسالی است. از آنجا که باغات پسته عمدتاً در مناطق کویری واقع شده‌اند، مدیریت بهینه مصرف آب یک ضرورت حیاتی است. متأسفانه هنوز بیش از ۷۰ درصد این باغات به روش سنتی آبیاری می‌شوند که با هدررفت بالای آب همراه است. در این میان، حرکت به سوی روش‌های نوین مانند آبیاری قطره‌ای می‌تواند مصرف آب را تا ۴۰ درصد کاهش داده و پایداری تولید را تضمین کند. چالش مهم دیگر، مسئله آفلاتوکسین است؛ سمی قارچی که رعایت استانداردهای سختگیرانه مرتبط با آن، به ویژه برای ورود به بازار حساس اروپا، یک الزام گریزناپذیر است. تحریم‌های بین‌المللی، مشکلات بانکی و موانع تعرفه‌ای نیز از دیگر موانعی هستند که صادرکنندگان ایرانی با آن دست به گریبانند. علاوه بر این، ضعف در برندینگ بین‌المللی، بسته‌بندی نامناسب و بازاریابی هدفمند، مانع از آن شده که پسته ایران با وجود کیفیت بالاتر، نتواند ارزش افزوده کامل خود را در بازارهای جهانی کسب کند.

با این وجود، آینده صنعت پسته ایران با تکیه بر ظرفیت‌های عظیم داخلی و بهره‌گیری از فرصت‌های نوین، روشن و امیدوارکننده ترسیم می‌شود. توسعه باغات مدرن با استفاده از پایه‌های متحمل به خشکی و شوری، بهبود فرآیندهای فرآوری و بسته‌بندی مطابق با استانداردهای روز جهان، و تمرکز بر برندسازی ملی و ایجاد کنسرسیوم‌های قدرتمند صادراتی، از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند جایگاه ایران را در بازار جهانی ارتقا دهند. گسترش بازارهای جدید در آسیای جنوب شرقی و آفریقا و همچنین پاسخگویی به تقاضای رو به رشد برای محصولات ارگانیک و سالم، فرصت‌های تازه‌ای پیش روی صادرکنندگان قرار می‌دهد. در نهایت، آنچه مسلم است، این است که پسته ایران با پشتوانه‌ای چند هزار ساله و کیفیتی زبانزد، همچنان می‌تواند به عنوان سفیر اقتصادی ایران در جهان بدرخشد، مشروط بر آنکه با نگاهی علمی، برنامه‌ریزی‌ای منسجم و همتی بلند، چالش‌ها را پشت سر نهاده و از فرصت‌ها به بهترین شکل ممکن بهره گیرد. این طلای سبز کویر، نه فقط یک محصول صادراتی، که نمادی از اصالت، پایداری و توانمندی ایران در عرصه تجارت بین‌الملل است.