پایان امنیت رایگان

بازتعریف حاکمیت ملی و پایان عصر «امنیت رایگان» در تنگه هرمز

جمهوری اسلامی ایران با استناد به کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو و تأکید بر بندهای کلیدی حقوق بین‌الملل دریاها، بارها در محافل رسمی و مواضع دیپلماتیک اعلام کرده است که تنگه هرمز بخشی از آب‌های سرزمینی ایران محسوب می‌شود و هرگونه عبور و مرور در آن باید با رعایت اصل «عبور بی‌ضرر» صورت گیرد. در شرایط کنونی که تنش‌ها به اوج رسیده، تهران با طرح موضوع «اعمال تعرفه‌های عبوری» و نظارت دقیق‌تر بر تردد شناورها، عملاً حاکمیت ملی خود را به عنوان یک واقعیت گریزناپذیر به رخ کشیده است. منطق ایران در این رویکرد جدید بر این اصل استوار است که تأمین امنیت این آبراه حیاتی، هزینه‌های سنگین نظامی و راهبردی برای ایران دربرداشته و کشورهای متخاصم یا منتفع از این امنیت، نمی‌توانند هم‌زمان با تهدید منافع ایران، از خدمات امنیتی آن به‌صورت رایگان بهره‌مند شوند.

رویکرد جدید ایران در قبال تنگه هرمز را نباید یک واکنش نظامی گذرا دانست؛ این یک تغییر بزرگ در نقشه بازی منطقه است. تهران اکنون از سیاست «صبر راهبردی» عبور کرده و به سمت «بازدارندگی فعال» حرکت کرده است. منطق ایران ساده اما بسیار قاطع است: امنیت، یک کالای رایگان نیست که دشمنان ایران از آن بهره ببرند و همزمان علیه ایران بجنگند. بر اساس حقوق بین‌الملل و کنوانسیون‌های دریایی، ایران حاکمیت مطلق بر آب‌های سرزمینی خود در این تنگه را دارد و حق دارد عبور و مرور هر شناوری را که «بی‌ضرر» نباشد، محدود یا متوقف کند.

از جهتی دیگر، این چرخش راهبردی، تنگه هرمز را از یک معبر ساده به یک اهرم پایش ملی تبدیل کرده است. پیامی که از جمهوری اسلامی به آمریکا و اسرائیل صادر شده، مشخصاً این است که نمی‌توانید از امنیتی که ایران در تنگه فراهم کرده برای تقویت قوای نظامی خود یا جابجایی انرژی به مقاصد ضدایرانی استفاده کنید و انتظار داشته باشید مسیر همواره برایتان باز بماند.

این «حق پایش و محدودیت»، اکنون به اصلی‌ترین ابزار ایران برای مهار ماجراجویی‌های آمریکا بدل شده است؛ اقدامی که فشار اقتصادی سنگینی به جبهۀ غرب وارد می‌کند، و ابتکار عمل میدانی را نیز به‌طور کامل در اختیار ایران قرار می‌دهد.

سلاح نفت و شوک انرژی و سقوط بازارها

این تغییر رویکرد ایران در تنگه هرمز در قبال دشمنان، بلافاصله اثر خود را در حساس‌ترین رگ حیاتی غرب، یعنی «بازار انرژی» نشان داد. این جنگ طاقت‌فرسا، منجر به یک آشفتگی بی‌سابقه شده است؛ به طوری که قیمت نفت در دو مرحله جهش ناگهانی، مجموعاً ۱۴ درصد صعود را تجربه کرد. این جهش ناشی از یک واقعیت ساده است: بازار اکنون درک کرده که دوران نفت ارزان و در دسترس از مسیر تنگه هرمز، به پایان رسیده است.

با ورود ایران به فاز «اعمال تعرفه و پایش حاکمیتی»، دیگر نباید منتظر بازگشت قیمت‌ها به ارقام قبلی بود. تثبیت قیمت نفت بالای ۹۵ دلار، نتیجه‌ی مستقیم پایان یافتن امنیت رایگانی است که ایران سال‌ها به طور یک‌طرفه تامین می‌کرد. وقتی تهران حق دریافت تعرفه و نظارت سخت‌گیرانه بر شناورهای متخاصم را اعمال می‌کند، در حقیقت «شیر فلکه اقتصاد جهانی» را به دست گرفته و هزینه‌ی تمام‌شده‌ی انرژی برای اروپا و آمریکا را مستقیماً مدیریت می‌کند. این یعنی تورم افسارگسیخته‌ای که به زودی به بدنۀ اقتصادهای غربی پمپ خواهد شد.

بلایی که این رویکرد سر غرب و اروپا می‌آورد، بسیار فراتر از نوسانات عددی روی تابلوی بورس است. اروپا که در حسرت امنیت انرژی دست‌وپا می‌زند، حالا با واقعیتی روبروست که در آن هرگونه حرکت تحریک‌آمیز، مستقیماً قیمت سوخت را در پمپ‌بنزین‌های پاریس، برلین و لندن به پرواز درمی‌آورد. افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه‌های دریایی، جبهه غرب را دچار یک شکاف عمیق خواهد کرد؛ چرا که افکار عمومی در اروپا دیگر حاضر نیستند بهای ماجراجویی‌های واشینگتن را از جیب خود بپردازند. در واقع، ایران با اهرم «تعرفه و حاکمیت»، میدان جنگ را از دریا به داخل زیست مردم در غرب کشانده است تا این پیام را مخابره کند که امنیت، یک معامله‌ی دوجانبه است؛ یا برای همه، یا برای هیچ‌کس.

سناریوهای تقابل

عبور از مرزهای سنتی امنیت در تنگه هرمز و ورود به فاز اعمال قدرت قطعی، بدون شک تهران را در برابر دور جدیدی از واکنش‌های عصبی و سخت دشمنانش قرار می‌دهد. واقع‌گرایی راهبردی حکم می‌کند که در کنار دستاوردهای بزرگ، هزینه‌ها و مخاطرات این مسیر نیز به دقت واکاوی شود.

یکی از جدی‌ترین خطرها، احتمال تصاعد نظامی در سطح دریاست. واشینگتن که دهه‌ها خود را پلیس بلامنازع آبراه‌های بین‌المللی پنداشته، تحمل پرداخت عوارض به ایران را به مثابه فروپاشی هژمونی خود می‌بیند. از این رو، خطر درگیری‌های پراکنده دریایی، توقیف متقابل نفت‌کش‌ها و حتی حملات نقطه‌ای به زیرساخت‌های پایش ساحلی ایران، احتمالات پررنگی هستند که نیروهای مسلح ایران خود را برای آن آماده کرده‌اند. در واقع، آمریکا ممکن است برای شکستن اقتدار ایران در تنگه، به سمت سناریوی «اسکورت نظامی تهاجمی» حرکت کند که معنای دیگر آن، قرار گرفتن در یک قدمی جنگ تمام‌عیار است.ایران با خطر اجماع‌سازی دیپلماتیک و حقوقی علیه خود روبروست. غرب تلاش خواهد کرد تا «اعمال حاکمیت ایران» را به عنوان «راهزنی دریایی» یا «اخلال در تجارت جهانی» در جوامع بین‌المللی معرفی کند تا از این طریق، ائتلاف‌های بین‌المللی جدیدی را علیه تهران شکل دهد. این موضوع می‌تواند به تشدید انزوای سیاسی و صدور قطعنامه‌های تند در شورای امنیت ختم شود؛ که مصداقی از آن در قطعنامۀ محکومیت ایران به حملات تلافی‌جویانه به کشورهای منطقه در شورای امنیت را مشاهده کردیم.