تامین پایدار برق در جنگ

این مسئله را می‌توان بر اساس چند عامل کلیدی توضیح داد:

۱. الگوی مصرف فصلی

در فصولی مانند بهار و پاییز، مصرف برق به‌طور قابل توجهی کمتر از تابستان و زمستان است. در این دوره‌ها، شبکه معمولاً با حاشیه اطمینان (Reserve Margin) کار می‌کند و ظرفیت تولید از تقاضا پیشی می‌گیرد. بنابراین حتی در صورت خروج بخشی از نیروگاه‌ها، شبکه الزاماً دچار کمبود فوری نخواهد شد.

۲. لزوم خروج هم‌زمان ظرفیت بالا برای ایجاد بحران

برای وارد شدن فشار جدی به شبکه، باید تعداد قابل توجهی از نیروگاه‌های بزرگ (در مقیاس چند هزار مگاواتی مثل نیروگاه‌های نکا، بندرعباس، دماوند، شهید رجایی) به‌طور هم‌زمان و کامل از مدار خارج شوند. به‌طور تجربی، تا زمانی که کمتر از حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد ظرفیت کل تولید از دست نرود، شبکه معمولاً قادر به حفظ پایداری خود از طریق ابزارهای کنترلی است.

۳. ساختار شبکه سراسری و امکان جابجایی بار

شبکه برق ایران یک سیستم یکپارچه (Grid) با خطوط انتقال ولتاژ بالا است. این ساختار اجازه می‌دهد در صورت از دست رفتن تولید در یک منطقه، برق از سایر مناطق به آن ناحیه منتقل شود (Load Redistribution). در نتیجه، اثر حمله به یک یا چند نیروگاه الزاما محلی باقی نمی‌ماند و تا حدی در سطح کشور پخش و جذب می‌شود.

۴. وجود ذخیره چرخان و ظرفیت آماده به‌کار

در بهره‌برداری از شبکه، همواره بخشی از ظرفیت نیروگاه‌ها به‌صورت آماده اما بدون بار کامل نگه داشته می‌شود (Spinning Reserve).

این ظرفیت معمولاً در حد ۱۰ تا ۱۵ درصد کل تولید است و می‌تواند در زمان وقوع اختلال، به‌سرعت وارد مدار شده و افت تولید را جبران کند.

۵. انعطاف‌پذیری نیروگاه‌های گازی

سهم بالای نیروگاه‌های گازی در ایران (بیش از ۷۰٪ کل ظرفیت تولید) یک نقطه ضعف از نظر راندمان است اما از نظر پایداری شبکه یک مزیت محسوب می‌شود. این نیروگاه‌ها زمان راه‌اندازی کوتاهی دارند (کمتر از یک ساعت تا چند ساعت) و می‌توانند در مدت زمان نسبتا کم جایگزین ظرفیت از دست رفته شوند.

۶. امکان مدیریت مصرف در شرایط اضطراری

در صورت بروز بحران، شبکه می‌تواند با اعمال سیاست‌های مدیریت بار، ابتدا مصرف صنایع بزرگ(مثلا فولاد) را محدود کرده و سپس در صورت نیاز، خاموشی‌های کنترل‌شده اعمال کند.

۷. اولویت‌بندی بار و جلوگیری از فروپاشی شبکه

در صورت تشدید عدم تعادل، از خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده برای جلوگیری از فروپاشی کامل شبکه (Blackout) استفاده می‌شود؛ چیزی که در طول سال‌های اخیر به دلیل مدیریت نامناسب در توزیع به کرات اتفاق افتاده. این راهکار البته در شرایط بحرانی به حفظ پایداری کلی سیستم کمک می‌کند.

۸. نقش نیروگاه‌های برق‌آبی در پاسخ سریع

نیروگاه‌های برق‌آبی به دلیل قابلیت راه‌اندازی سریع، در شرایط افت ناگهانی تولید نقش کلیدی دارند و می‌توانند در مدت زمان کوتاه، بخشی از کمبود را جبران کنند.

‌زیرساخت‌های تامین انرژی نیروگاه‌های برق

اگر ترامپ به جای اینکه نیروگاه‌ها را هدف قرار دهد؛ به دنبال آسیب به زیرساخت‌های تامین انرژی نیروگاه‌های برق باشد ممکن است در ابتدا کشور کمی دچار مشکل شود. چراکه در عمل، زنجیره تأمین انرژی شامل تولید، انتقال سوخت و زیرساخت‌های پشتیبان است و هرگونه اختلال در این زنجیره می‌تواند بر عملکرد نیروگاه‌ها اثر بگذارد. به‌طور کلی، زیرساخت‌های مرتبط با تامین سوخت (مانند شبکه انتقال گاز و دیگر فرآورده‌ها مثل مازوت) در کنار شبکه برق، بخشی از یک سیستم به‌هم‌پیوسته هستند.

هرگونه اختلال در این بخش‌ها می‌تواند به‌صورت غیرمستقیم ظرفیت در دسترس نیروگاه‌ها را کاهش دهد. بدون آنکه لزوما خود نیروگاه‌ها هدف مستقیم قرار گیرند. با این حال، باید توجه داشت که چنین زیرساخت‌هایی نیز معمولا راهکارهای جایگزین دارد و قابل بازیابی هستند و اثرگذاری بر آن‌ها نیز الزاما به نتایج فوری و سراسری منجر نمی‌شود. بنابراین برای ایجاد اختلال جدی در شبکه برق، راهی جز هدف قرار دادن گسترده پالایشگاه‌هایی چون فازهای مختلف پارس جنوبی ندارند. چرا که پارس جنوبی تأمین‌کننده بیش از ۴۰٪ گاز شبکه برق کشور است. اگرچه که پیشتر حمله به پارس جنوبی را شاهد بودیم اما آن حمله گسترده نبود و از طرفی به دلیل هزینه بالای چنین عملیاتی برای ترامپ توجیه‌پذیر نیست.

در صورت حمله به تجهیزات حیاتی برق چه رخ خواهد داد؟

آسیب فیزیکی مستقیم به اجزای شبکه که در اصطلاح به آن هارد‌کیل در شبکه برق گفته می‌شود؛ صرفاً یک اختلال موقت نیست و به‌جای این‌که سیستم را با اخلال، اتصال کوتاه موقت، یا جنگ الکترونیک از کار بیندازند؛ تجهیزات حیاتی شبکه برق، صدمه جدی می‌بینند و برای بازگشت برق، شکه، نیازمند تعمیر یا تعویض اساسی قطعات می‌شود. چراکه در عمل، شبکه برق روی چند گلوگاه مهم می‌ایستد که شامل خطوط انتقال، پست‌ها، ترانسفورماتورها، کلیدها و مراکز کنترل است. پست برق یک گره حیاتی در سیستم است و از ترانسفورماتورها، بریکرها و تجهیزات کنترلی تشکیل می‌شود؛ اگر این گره‌ها آسیب فیزیکی ببینند؛ برق فقط در یک نقطه قطع نمی‌شود و ممکن است اثر زنجیره‌ای ایجاد شود. هارد‌کیل در واقع می‌خواهد با آسیب ‌فیزیکی رساندن، قطعات و تجهیزات با اهمیت برق را از سرویس خارج کند تا بازگشت برق، زمان‌بر و پرهزینه شود. این موضوع مخصوصاً درباره ترانسفورماتورهای بزرگ خیلی اهمیت دارد چراکه جایگزین کردن آن دشوار است و از دست رفتنشان می‌تواند اثر آبشاری روی شبکه داشته باشد. پس از نظر اثر روی شبکه، هارد‌کیل معمولاً ممکن است یک یا چند گره حیاتی شبکه از مدار خارج ‌شود. یا بار الکتریکی روی مسیرهای دیگر بیفتد. اپراتورها برای جلوگیری از خرابی گسترده‌تر ناچار به قطع‌های حفاظتی ‌شوند و نهایتا، خاموشی می‌تواند از یک ناحیه به نواحی دیگر سرایت کند. چراکه برق در شبکه AC از چند مسیر هم‌زمان و بر اساس کمترین مقاومت پخش می‌شود و حذف یک گره مهم می‌تواند تعادل جریان را بر هم بزند.

نکته مهم این است که همه اجزای شبکه ارزش یکسان ندارند و خطوط انتقال، بریکرها و ترانسفورماتورها از دارایی‌های بسیار اخلال‌زا در صورت از دست رفتن هستند. به همین دلیل، آسیب فیزیکی به این بخش‌ها معمولاً از یک قطع برق ساده جدی‌تر است. در صورتی که چنین اتفاقی به عنوان آخرین احتمال در شرایط جنگی رخ دهد؛ دشمن متخاصم می‌داند در صورتی که تجهیزات حیاتی شبکه برق، صدمه جدی ببیند؛ ایران نیز پالایشگاه‌ها و نیروگاه‌های کشورهای حوزه خلیج را هدف قرار خواهد داد و لذا این اقدام برای ترامپ چندان گزینه دم‌دستی نیست و احتمال آن به دلیل آسیب‌پذیر بودن زیرساخت‌های کشورهای عربی، ریسک بسیار زیادی برای دشمن دارد.

روزنامه صبح ساحل