عصر نفت در انتها؟

پارداوکس عصر نفت

تنها پس از چند روز از آغاز جنگ آمریکایی صهیونیستی علیه ایران، افزایش قیمت نفت و گاز، بار دیگر وزن ژئوپلیتیکی سوخت‌های فسیلی را افزایش داد. بسیاری از دولت‌ها در واکنش اولیه، ذخایر راهبردی را فعال کردند و به دنبال توافق‌های فوری برای تأمین هستند و حتی در برخی مناطق، استفاده از زغال سنگ و سوخت‌های مایع را مورد بازنگری قرار می‌دهند. با این حال، در میان‌مدت این سیاست نتیجه معکوس می‌دهد و هرچه بحران بزرگتر شود، هزینه امنیتی نظم وابسته به منابع خارجی بیشتر قابل مشاهده می‌شود. از همین روی، جنگ ایران هم عصر نفت را تقویت و هم تمایل به فراتر رفتن از آن را تسریع می‌کند.

احتمال اینکه این جنگ بتواند گذار انرژی را تسریع کند، نه تنها به سیاست‌های زیست‌محیطی، بلکه به منطق امنیت نیز مربوط می‌شود. در سال‌های اخیر، حمایت از انرژی‌های تجدیدپذیر عمدتاً از پنجره بحران آب و هوا، کاهش کربن و توسعه پایدار تقویت می‌شد. اما در هفته‌های اخیر، ادبیات کاملاً متفاوتی مطرح شده است. انرژی خورشیدی، بادی، انرژی هسته‌ای، فناوری‌های ذخیره‌سازی و تاب‌آوری شبکه اکنون بیشتر تحت عنوان امنیت ملی و استقلال راهبردی مورد دفاع قرار می‌گیرند.

برای کشورهای وابسته به واردات انرژی، مسئله اصلی نه تنها دستیابی به انرژی پاک‌تر، بلکه ایجاد سیستمی است که در برابر شوک‌های خارجی کمتر آسیب‌پذیر باشد. در این راستا، جنگ ایران به عنوان یک هشدار جدی عمل و این تفکر را تسریع می‌کند.

اروپا و آسیا بازندگان بزرگ

براساس گزارش مرکز مطالعات سیاسی و بحران ترکیه؛ در جبهه اروپا، این واقعیت به شدت احساس می‌شود. اظهارات روزهای اخیر نشان می‌دهد که شوک انرژی غرب آسیا احتمالا در ماه‌های پیش‌رو فشار بیشتری بر اقتصاد اروپا وارد کند. احتمال کاهش عرضه محصولاتی مانند گازوئیل و سوخت جت نشان می‌دهد که جنگ را نمی‌توان صرفاً از طریق قیمت نفت درک کرد. برای اروپا، مشکل نه تنها افزایش قیمت بشکه، بلکه تأثیر آن بر زنجیره محصولات پالایشی و تولید صنعتی نیز است. در چنین مواردی، سیاست‌های انرژی تجدیدپذیر، ذخیره‌سازی، بهره‌وری انرژی و برق‌رسانی دیگر موضوعات حساس زیست‌محیطی نیستند و به ابزارهایی برای تاب‌آوری اقتصادی تبدیل می‌شوند. نگرانی مشابهی نیز در آسیا مطرح شده است. ژاپن، کره جنوبی و بسیاری از اقتصادهای وابسته به واردات، شدیداً به واردات نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) از خلیج فارس وابسته هستند. در زمان جنگ، این وابستگی به شکل تورم، فشار نرخ ارز و هزینه‌های صنعتی نمایان شد. تأکید اخیر مقامات بانک ژاپن بر خطرات تورمی گویای آن است که چگونه بحران‌های انرژی، سیاست پولی را محدود می‌کنند. این موارد نشان می‌دهد که گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر نه تنها برای دستیابی به اهداف اقلیمی، بلکه در راستای پیش‌بینی‌پذیرتر کردن سیاست‌های پولی و برنامه‌ریزی صنعتی نیز مهم تلقی می‌شود.

جنگ ایران کاتالیزور یک روند

البته در مواقع بحرانی، دولت‌ها اغلب قبل از برداشتن گام‌های بلندمدت تحول‌آفرین، به دنبال ثبات کوتاه‌مدت هستند. به همین دلیل، خریدهای اضطراری بیشتر نفت، قراردادهای جدید LNG، بازگشت موقت به زغال سنگ، مشوق‌های پالایشگاهی و استفاده از ذخایر تعجب‌آور نیست. جنگ ایران نیز همین واکنش را ایجاد می‌کند. به عبارت دیگر، هرچند فشار امنیتی از یک سو به گزینه‌های تجدیدپذیر و هسته‌ای ارزش راهبردی می‌دهد، از سوی دیگر اهمیت فوری سیستم سوخت فسیلی را نیز افزایش می‌دهد. بنابراین، گذار شتابان در خط مستقیم پیش نخواهد رفت. حرکت‌های رو به جلو و عقب‌گردها برای مدتی همگام با یکدیگر حرکت خواهند کرد. با این وجود، تحولات ساختاری مشهود است. طبق داده‌های IRENA، ظرفیت تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۴ به میزان ۵۸۵ گیگاوات افزایش یافته و بیش از ۹۰ درصد از کل رشد ظرفیت را به خود اختصاص داده است. این داده‌ها نشان می‌دهد که گذار پیش‌گفته پیش از وقوع جنگ در حال پیشرفت بوده است. بنابراین، می‌توان باور داشت که جنگ ایران عامل آغاز این فرآیند نبوده، بلکه به آن معنای جدیدی بخشیده است. انرژی تجدیدپذیر دیگر صرفاً به عنوان یک ضرورت زیست‌محیطی تلقی نمی‌شود. اکنون به دلیل ظرفیت آن برای ایجاد منابع داخلی، کاهش وابستگی خارجی، محدود کردن نوسانات قیمت و ایجاد استقلال راهبردی، با توجیهات ژئوپلیتیکی از آن دفاع می‌شود.

این نشان می‌دهد که گذار انرژی احتمالا فراتر از قلمرو بحث ایدئولوژیک باشد و در کانون استدلال‌های دولتی قرار گیرد.

نظم جدید در انرژی

تناقض امنیتی نفت نیز در این برهه به ویژه آشکار می‌شود، یعنی جنگ نشان می‌دهد که وابستگی به آن چقدر پرهزینه است. هر تحولی در تنگه هرمز، تاخیری در مسیرهای نفتکش‌ها و افزایش قیمت‌ها، ساختار متمرکز سیستم سوخت فسیلی را بیشتر آشکار می‌کند. البته، انرژی خورشیدی و بادی مشکلات خاص خود را دارند. مواد معدنی حیاتی، زنجیره‌های تأمین، سرمایه‌گذاری در شبکه و مسائل ذخیره‌سازی هنوز چالش‌های بزرگی ایجاد می‌کنند. با این وجود، مهمترین مزیت این سیستم این است که به گلوگاه‌های آبی وابسته نیست. از همین روی، فشار امنیتی ناشی از جنگ، گذار انرژی را به عنوان یک ضرورت راهبردی مطرح کرده است. در نتیجه، جنگ ایران موجب گذار انرژی نیست، اما احتمالا به نیروی محرکه قوی برای تسریع آن تبدیل شود. در کوتاه‌مدت، وزن ژئوپلیتیکی نفت و گاز افزایش خواهد یافت و کشورها با واکنشی اضطراری در تأمین انرژی عمل خواهند کرد. اما از منظر دیگر، جنگ هزینه امنیتی نظم وابسته به سوخت‌های فسیلی را آشکار می‌کند. از همین روی، انرژی‌های تجدیدپذیر، ظرفیت هسته‌ای، ذخیره‌سازی، نوسازی شبکه و سیاست‌های بهره‌وری انرژی احتمالا در دوره آینده به کانون مباحث مربوط به امنیت و حاکمیت فراتر از اهداف اقلیمی تبدیل شوند. قدرت فعلی نفت عزم برای کاهش وابستگی به آن را در نظم انرژی آتی بیشتر تقویت می‌کند. چشمگیرترین پیامد جنگ نیز احتمالاً در این امر شکل خواهد گرفت.