روایت یک پهنه راهبردی

روز ملی خلیج فارس، نماد اقتدار تاریخی ایران و پاسداشت نام جاودان دریای پارس

دکتر باقری‌حامد در ارتباط با پیشینه تاریخی و روز ملی خلیج فارس گفت: در ایران روز دهم اردیبهشت روز ملی خلیج فارس نام‌گذاری شده که سالروز اخراج پرتغالی‌ها از تنگه هرمز و خلیج فارس است. اشغالگران متجاوز پرتغالی پس از یکصد و هفده سال تسلط جابرانه‌ بر سواحل جنوبی کشور در ۲۱ آوریل ۱۶۲۲م. در پی رشادت‌های ارتش ایران به رهبری امیرالامرای فارس (امام قلی‌خان) از منطقه خلیج فارس اخراج گردیدند. شاه عباس صفوی نیز در این روز در سال ۱۶۲۱م. توانست هرمز را از چنگ پرتغالی‌ها درآورد تا همیشه به خاطر این اقدامش از او به نیکی یاد شود. اما وجه اهمیت تاریخی این روز در سال‌های اخیر آن است که با تصمیم شورای عالی انقلاب فرهنگی و مصوبه هیأت محترم وزیران در مورخه 22/04/1384 دهم اردیبهشت بعنوان روز ملی خلیج فارس نام‌گذاری گردید.

او فزود: خلیج فارس، سومین خلیج بزرگ جهان است که به خاطر موقعیت جغرافیایی خود در طول تاریخ همواره نامش بر سر زبان‌ها بوده است و ملل تمام جهان، آن را با نام خلیج فارس یا دریای پارس می‌شناسند. با توجه به اینکه قدیمی‌ترین اسناد موجود درباره خلیج فارس به کتب باقی مانده از یونان باستان بر می‌گردد، یونانی‌ها و مورخانشان در این کتاب‌ها با نام «پرسیکوس سینوس» که به معنی خلیج فارس است، از این آبراهه یاد می‌کنند و تکرار همین نام باعث شد که بسیاری از نقشه‌های باقیمانده از اروپائیان، قرن‌ها بعد نیز با همین نام از خلیج فارس یاد کنند.

اهمیت راهبردی خلیج فارس

این استاد دانشگاه ضمن اشاره به اینکه در نظام حقوق بین‌الملل، دریاها برای دولت‌ها مهمترین راه ارتباطی بشمار می‌آیند تصریح کرد: علت این امر، ترانزیت ارزان و حمل و نقل مقدار زیادی از کالاها در مقایسه با سایر کریدورهای ارتباطی اعم از زمینی و هوایی است. خلیج فارس به مثابه منطقه دریایی است که در حاشیه اقیانوس هند قرار گرفته است و در اصل به منزله دریای نیمه بسته‌ای است که توسط کشورهای ساحلی محصور شده است. فلذا این منطقه از حیث ژئوپولوتیکی، زیست محیطی، اقتصادی و راهبردی برای جهان به‌خصوص کشورهای حوزه آن حائز اهمیت است.

تنگه هرمز؛ گذرگاه راهبردی انرژی و محور امنیت دریایی منطقه

وی با بیان اینکه اهمیت دریاها و اقیانوس‌ها هر قدر هم که باشد بازهم نمی‌توان نقش آبراه‌های بین‌المللی و تنگه‌های ورودی آن‌ها را نادیده انگاشت افزود: امروزه تنگه هرمز به‌ویژه پس از رخداد جنگ رمضان به‌لحاظ تردد کشتی‌های بزرگ تجاری و حتی نفتکش‌های عظیم الجثه کشورهای دیگر از اهمیت بسزایی برخوردار است. با توجه به اینکه تنگه هرمز معبر بیشترین نیاز سوختی جهان است، از این روی هم از لحاظ آلودگی‌های زیست محیطی و هم از حیث امنیتی برای کشورهای ساحلی این دریای نیمه بسته بسیار پراهمیت است. تنگه هرمز، کاملا در آب‌های سرزمینی ایران و عمان قرار دارد و به لحاظ جغرافیایی فاقد بخش آزاد در میانه است. البته باید این را در نظر گرفت که تنگه هرمز هلالی شكل است كه قوس آن رو به شمال و به طرف داخل فلات ایران قراردارد و در نتیجه بیشترین منطقه ساحلی آن در كشور ایران قرار گرفته است. شكل این تنگه نمایشگر پیشرفتگی آب در خشكی و تشكیل شعبه خلیجی در دهانه خلیج فارس است.

رژیم حقوقی تنگه هرمز؛ تعادل میان حقوق دولت‌های ساحلی و آزادی کشتیرانی بین‌المللی

باقری حامد در رابطه با امکان مسدودسازی تنگه هرمز گفت: پس از حملات نظامی ایالات متحده آمریکا و اسرائیل و سلسله مخاصمات مسلحانه‌ منطقه‌ای که منجر به محدودیت‌های موقتی در عبور کشتی‌ها از سوی ایران شد، بحث درباره رژیم حقوقی عبور از این تنگه و امکان مسدود نمودن آن از حیث حقوقی و حتی به‌لحاظ روابط بین‌المللی در محافل علمی جهان شدت گرفته است.

وی ادامه داد: تعیین وضعیت عبور از تنگه‌ها اصولاً منوط بر این است كه آب‌های تنگه جزء دریای آزاد باشند یا بخشی از دریای سرزمینی محسوب شوند. یعنی اگر تنگه‌ها در آب‌های آزاد باشند، كشتی‌ها از همان آزادی‌های كشتیرانی برخوردارند كه در هر نقطه دیگر آب‌های آزاد می‌توانند، داشته باشند و تحت كنترل یا صلاحیت دولت ساحلی قرار نمی‌گیرند ولی اگر آب‌های تنگه در داخل دریای سرزمینی یک یا چند دولت باشد؛ كشتی های خارجی فقط حق عبور بی‌ضرر دارند. دولت ساحلی می تواند حق عبور بی ضرر را در دریای سرزمینی به طور موقت به منظور حفاظت از امنیت خود تعلیق نماید.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه نظام حقوقی عام که در واقع تعیین نحوه عبور از تنگه‌ها هستند در برگیرنده دو نوع عبور می‌باشد که یکی «عبور بی‌ضرر» و دیگری «عبور ترانزیت» است افزود: با توجه به اینکه تنگه هرمز، تنگه‌ای است که از لحاظ اقتصادی شاهرگ حیاتی برای اقتصاد بسیاری از کشورهای توسعه یافته (کشورهای عضو اتحادیه اروپا) محسوب می‌شود، لذا رژیم حقوقی حاکم بر این آبراه بر پایه کنوانسیون ملل متحد حقوق دریاها (1982) استوار است. لذا در این خصوص مقررات این سند بین‌المللی باید مورد بررسی قرار گیرد. وی در ادامه افزود: در کنار معاهده مذکور مقررات کنوانسیون سال (1958) ژنو در خصوص دریای سرزمینی و منطقه مجاور در مورد تنگه ها نیز قابل استناد می‌باشد که فقط یک عبور و آن هم عبور بی‌ضرر را برای کلیه تنگه‌ها پیش‌بینی کرده بود.

این در حالیست که کنوانسیون 1982 ضمن حفظ عبور بی‌ضرر در برخی تنگه‌ها، یک نوع عبور جدید تحت عنوان عبور ترانزیت را برای برخی از تنگه‌ها مانند تنگه هرمز پیش‌بینی نموده است. از این جهت این حاصل تعادلی است که بین حقوق دولت‌های ساحلی تنگه‌ها و کشورهای قدرتمند متقاضی آزادی عبور از تنگه‌ها است. وی در رابطه با عبور ترانزیت گفت: عبور ترانزیت به معنای آزادی دریانوردی و پرواز به منظور عبور مستمر و سریع از تنگه‌هایی است که یک قسمت دریای آزاد یا منطقه اقتصادی انحصاری را به یک قسمت دیگر دریای آزاد و یا منطقه اقتصادی انحصاری متصل می کنند. بنابراین، در این عبور هیچگونه عمل دیگری جز عبور مستمر و سریع نباید انجام گیرد.

امکان محدودسازی عبور از تنگه هرمز و پیامدهای بین‌المللی آن

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه به‌طور کلی از منظر نظام حقوق بین الملل، مسدود نمودن طولانی مدت یا دائمی تنگه‌های بین‌المللی كه خارج از دریای سرزمینی است مغایر كنوانسیون حقوق دریاها و حتی كنوانسیون 1958 ژنو یا عرف حقوقی موجود است و ازنظر حقوق بین الملل، قابل پذیرش نیست تصریح کرد: از اینرو بستن تنگه هرمز به هر شكل و عنوانی می‌تواند مسئولیت بین‌المللی را در پی داشته باشد اما از طرفی ایران در قسمتی از تنگه هرمز دارای آب‌های سرزمینی است و از طرف دیگر با توجه به عدم عضویت او به كنوانسیون حقوق دریاها ١٩٨2 حق عبور و مرور بی‌ضرر در مواقع اضطراری یا تهدید نظامی علیه ایران در آب‌های سرزمینی ایران قابل تعلیق می‌باشد چرا که حضور نظامی بیگانگان در این منطقه، تأثیر منفی بر امنیت ایران و سایر كشورهای منطقه خواهد داشت. باقری حامد در ادامه گفت: بنظر می‌رسد ایران می‌بایست از روش‌های حقوقی بین‌المللی كنترل دائم خود را بر تنگه هرمز به عرف بین‌المللی تبدیل كند. مسدود نمودن تنگه هرمز تاكتیک موثری است كه در حقیقت می ‌توان معنای آن را ناامن نمودن تردد كشتی‌های خارجی و بخصوص كشتی‌های جنگی كشورهای غیرساحلی خلیج فارس دانست كه ایران به‌خوبی از این حربه پس از وقوع جنگ رمضان تاکنون استفاده نموده است. همانگونه كه گفته شد، در مورد عبور بی‌ضرر كشتی‌های نظامی نیز عملاً دولت ایران توانایی اعمال مقررات كنونی در لزوم اجازه قبلی را دارد و مسأله حق عبور ترانزیتی از تنگه هرمز نیز با رعایت ماده ٣٩ كنوانسیون مشكلی برای ایران ایجاد نخواهد كرد و تا زمانی كه ایالات متحده آمریكا عضو آن نیست، كشتی‌ها و هواپیماهای ایالات متحده و سایر كشورهای غیرعضو مشمول این حق نخواهند شد.

سخن پایانی

این استاد دانشگاه در پایان ضمن اشاره به اینکه تنگه هرمز برای ایران دارای اهمیت بسزایی است افزود: از نظر اقتصادی ایران به شدت به آن وابسته است و با امنیت ملی ایران پیوند خورده است و هم به عنوان یک عامل قدرت‌آفرین منطقه‌ای برای ایران اهمیت فراوان دارد و در موازنه قدرت منطقه موقعیت ایران را بشدت تقویت نموده است و به صورت پشتوانه‌ای برای سیاست بین‌المللی كشور در عرصه بین‌المللی قابلیت كاربردی دارد. فلذا نتیجه آن كه كشورهای حوزه خلیج فارس به‌ویژه ایران باید نسبت به رقابت قدرت‌ها حساس باشند و بكوشند از نتایج منفی آن بكاهند و در سیاست خارجی خود، استراتژی مناسبی برای استفاده از آن برگزینند.