خلیج‌فارس؛ نه یک کلمه کمتر و نه بیشتر

بشیره در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به جایگاه دریاها در حقوق بین‌الملل می‌گوید:«حقوق دریاها، به‌ویژه پس از گسترش دریانوردی بین‌المللی، یکی از مهم‌ترین حوزه‌های حقوق بین‌الملل بوده است. دریاها همواره از مناقشه‌برانگیزترین موضوعات در این عرصه به شمار می‌آیند. مسائلی مانند مرزهای دریایی، تقسیم‌بندی مناطق دریایی، منابع دریاها، حمل‌ونقل دریایی، صیادی، حفاظت از گونه‌های جانوری و گیاهی، گردشگری و حتی پدیده‌هایی مانند دزدی دریایی، همگی در این حوزه مطرح می‌شوند.» او توضیح می‌دهد که پیشرفت فناوری نیز ابعاد جدیدی به این مسائل افزوده است:«امروز با توسعه فناوری، موضوعات تازه‌ای مانند خطوط مخابراتی و زیرساخت‌های اینترنتی مستقر در بستر دریاها نیز به این بحث‌ها اضافه شده‌اند و همین امر پیچیدگی حقوق دریاها را افزایش داده است. به همین دلیل این حوزه یکی از فنی‌ترین و تخصصی‌ترین شاخه‌های حقوق بین‌الملل به شمار می‌آید.»به گفته او، اهمیت راهبردی دریاها تنها به سطح بین‌المللی محدود نمی‌شود:«حتی در داخل کشورها نیز می‌بینیم که شهرهای ساحلی معمولاً اقتصاد پویاتری نسبت به شهرهای دور از دریا دارند. بنابراین وقتی از حقوق دریاها صحبت می‌کنیم، با مجموعه‌ای از مسائل بسیار عینی و ملموس مواجه هستیم.» بشیره در ادامه به ریشه‌های نظری حقوق دریاها اشاره می‌کند و می‌گوید:«هوگو گروسیوس که از او به عنوان پدر حقوق بین‌الملل یاد می‌شود، با رساله معروف خود تحت عنوان دریای آزاد به شهرت رسید. او با طرح نظریه آزادی دریانوردی توانست تا حدی حاکمیت بلامنازع بریتانیا بر دریاها را به چالش بکشد. جالب آن‌که بعدها خود بریتانیا نیز به حامی این نظریه تبدیل شد، زیرا در دوره پس از استعمار دریافت که چنین رویکردی بیشتر با منافعش سازگار است.»

به اعتقاد او، این نمونه نشان می‌دهد که چگونه اندیشه و تولید دانش می‌تواند در معادلات بین‌المللی اثرگذار باشد. با این حال او معتقد است که در ایران به این ظرفیت کمتر توجه شده است: «متأسفانه در کشور ما، با وجود دسترسی به دریا در شمال و جنوب و با وجود منافع و اختلافات متعدد مرتبط با دریاها و منابع آبی، فعالیت‌های دانشگاهی در حوزه حقوق دریاها چندان گسترده نیست. تعداد استادان، دانشجویان، کتاب‌ها، مقالات و پایان‌نامه‌های مرتبط با این حوزه بسیار محدود است و دوره‌های آموزشی تخصصی در این زمینه نیز چندان چشمگیر نیست.»

او معتقد است نخستین گام برای تقویت جایگاه ایران در این حوزه، سیاست‌گذاری علمی و تولید ادبیات تخصصی است:

«ما نیازمند سیاست‌گذاری جدی هستیم تا پژوهشگران بیشتری به این حوزه وارد شوند. تولید ادبیات علمی در این زمینه اهمیت زیادی دارد، زیرا مبنای بسیاری از اقدامات عملی بعدی خواهد بود.»

بشیره در ادامه با اشاره به تجربه شخصی خود می‌گوید:«سال گذشته قدیمی‌ترین کتاب حقوق بین‌الملل به زبان فارسی، نوشته محمد مظاهر که بیش از صد سال قدمت دارد، را ویرایش و بازنشر کردم. بخش عمده این کتاب درباره حقوق دریاهاست و در آن حتی به وضعیت دریای خزر نیز اشاره شده است، اما نکته جالب این است که در سراسر کتاب هیچ بحثی درباره خلیج فارس مطرح نشده است. به نظر می‌رسد در آن زمان حاکمیت ایران بر این پهنه آبی آنقدر بدیهی بوده که نویسنده ضرورتی برای پرداختن به آن احساس نکرده است.»به گفته او، شرایط امروز کاملاً متفاوت است:«امروز می‌بینیم که برخی کشورها تلاش می‌کنند با نام‌گذاری‌های جعلی یا ایجاد تردید در واقعیت‌های تاریخی، این وضعیت را تغییر دهند. در حالی که اسناد تاریخی فراوان و حتی اسناد سازمان ملل متحد به روشنی نام خلیج‌فارس را تأیید کرده‌اند.»

او تأکید می‌کند که بخشی از این تلاش‌ها از طریق سرمایه‌گذاری در تولید آثار علمی انجام می‌شود:«اخبار موثقی وجود دارد که برخی کشورهای عربی با صرف هزینه‌های قابل توجه، نویسندگان و پژوهشگران خارجی را به کار گرفته‌اند تا در آثار علمی از نام‌های جعلی استفاده کنند و حتی در اصل واقعیت‌های تاریخی نیز تشکیک ایجاد نمایند. آن‌ها با وجود کمبود مستندات تاریخی، از طریق چنین راهبردی در تلاشند تا به مرور زمان روایت مطلوب خود را جا بیندازند.»

بشیره معتقد است ایران با وجود برخورداری از اسناد تاریخی و حقوقی فراوان، باید در این عرصه فعال‌تر عمل کند:«اکنون کشورهای عربی به‌طور ویژه بر دو موضوع تمرکز کرده‌اند: نام خلیج فارس و مسئله جزایر سه‌گانه ایرانی. حتی در مواردی توانسته‌اند برخی قدرت‌ها از جمله چین را نیز به مواضع خود نزدیک کنند. بنابراین در کنار دفاع میدانی از تمامیت ارضی کشور، باید در عرصه علمی نیز حضور پررنگ‌تری داشته باشیم.»

او در عین حال تأکید می‌کند که رویکرد علمی ایران نباید صرفاً تدافعی باشد:« این‌که خلیج فارس، خلیج‌فارس است و این‌که جزایر سه‌گانه متعلق به ایران هستند، آنقدر مستند و ریشه‌دار است که نیازی نیست دائماً در موضع دفاعی قرار بگیریم. به نظر من حتی عبارتی مانند خلیج همیشه فارس نیز نوعی رویکرد تدافعی را نشان می‌دهد. خلیج فارس همان خلیج فارس است؛ نه یک کلمه کمتر و نه بیشتر.»او برای توضیح این دیدگاه مثالی می‌زند:«کسی که مالک یک خودرو است، دائماً در خیابان فریاد نمی‌زند که این خودرو متعلق به من است. مالکیت از شواهد پیداست. عقلانی‌تر این است که به جای چنین جنجال‌هایی، از دارایی خود به شکل درست حفاظت کند.»

به گفته او، این حفاظت در حوزه خلیج فارس بیش از هر چیز از مسیر تولید و تکرار ادبیات علمی می‌گذرد:«ما باید به زبان انگلیسی در ژورنال‌های معتبر علمی بنویسیم، در رسانه‌های بین‌المللی، در فضای مجازی و در سازمان‌های جهانی بارها و بارها نام خلیج فارس را به شکل طبیعی و حرفه‌ای تکرار کنیم. این تکرار علمی و مستمر اثرگذار است.»

او همچنین تأکید می‌کند که این روند باید تداوم داشته باشد:«نباید تصور کنیم که با نوشتن یک یا دو کتاب کار تمام می‌شود. این روند باید به طور پیوسته ادامه پیدا کند تا این حقوق تثبیت شوند.»

بشیره به استفاده عملی از حقوق نیز به عنوان عامل مهمی در تثبیت آن‌ها اشاره می‌کند:«وقتی از حقوق خود استفاده می‌کنیم، آن حقوق در عمل نیز تثبیت می‌شوند. نمونه آن حقوقی است که ایران در تنگه هرمز اعمال می‌کند. استفاده از حق، آن را باورپذیرتر از صرفاً اعلام کردن آن می‌کند.»

در پایان این گفت‌وگو، او بر اهمیت پاسداشت «روز ملی خلیج فارس» تأکید می‌کند:«نام‌گذاری روزی به عنوان روز خلیج فارس ابتکار ارزشمندی است، اما نباید فعالیت‌ها را به همان یک روز محدود کنیم. این روز باید فرصتی باشد تا نتایج تلاش‌های علمی و فرهنگی مستمر خود را ببینیم.»

او همچنین از برگزاری یک رویداد علمی در این زمینه خبر می‌دهد:«چند روز پیش از جنگ رمضان، به همراه جمعی از دوستان در جزیره قشم رویدادی با عنوان دیپلماسی خلیج فارس برگزار کردیم که مورد استقبال جوانان بسیار دانشمند و خوش‌قریحه‌ای شد و منشا خیر برخی ایده‌ها و همفکری‌های بسیار هدفمند، کاربردی و ارزشمند شد و بسیاری از ظرفیت‌هایی که هرگز به آن فکر هم نمی‌کردیم، برای ما نمایان شد.»بشیره در پایان می‌گوید:«ما دین بزرگی به خلیج فارس، تنگه هرمز و سواحل و بنادر جنوبی ایران داریم. برای پاسداشت این میراث تاریخی و راهبردی باید دقیق‌تر، عالمانه‌تر و مسئولانه‌تر تلاش کنیم.»

روزنامه صبح ساحل