نسیم تفاهم از اسلام‌آباد

بررسی تحولات اخیر

براساس گزارش‌ها درگیری‌های مستقیم و غیرمستقیم میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده در ماه‌های اخیر، منطقه را به بی‌ثباتی تمام عیاری کشاند و در نهایت پس از یک آتش‌بس اکنون با میانجی‌گری کشورهایی مانند پاکستان، قطر، عربستان سعودی و دیگران به مرحله‌ای از تفاهم برای چارچوب یک مذاکرات رسیده است. طی هفته گذشته ترافیک سفر و دیدارهای میانجیگران پاکستانی با مقامات کشورمان گمانه‌زنی‌ها در خصوص پیشرفت مذاکرات و رسیدن به یک بیانیه را تقویت کرد.

ترامپ در پستی که جزئیات آن در رسانه‌های داخلی هم آمده است، از تماس تلفنی با رهبرانی هم‌چون «محمد بن سلمان»، «محمد بن زاید»، «مقامات ترکیه»، «مصر»، «اردن»، «بحرین» و «پاکستان» خبر داده و تاکید کرده که توافقی که «تا حد زیادی مذاکره شده» شامل گشایش تنگه هرمز می‌شود. موضوعی که فعلا از سوی رسانه‌های داخلی از جمله تسنیم و فارس تکذیب شده است.پیش‌نویس پیشنهادی، طبق روایت خبرنگار الجزیره و منابع دیگر، شامل نقاط کلیدی زیر است:

پایان جنگ در همه جبهه ها، از جمله لبنان

آزادسازی میلیاردها دلار دارایی‌های مسدود شده ایران

لغو محاصره‌های دریایی و گشایش تنگه هرمز

خروج نیروهای آمریکایی از مجاورت بلافصل ایران

فرصت سی روزه‌ی قابل تمدید، برای توافق بر سرمسئله هسته‌ای، با تسهیل عبور و مرور در تنگه هرمز در این دوره

این ساختار دو مرحله‌ای که شامل توافق فوری برای توقف درگیری‌ها و گشایش اقتصادی در مرحله اول و مذاکرات عمیق در مرحله دوم(مانند بحث بر مسئله هسته ای) می‌شود تلاشی برای ایجاد اعتماد اولیه بدون حل فوری تمام اختلافات عمیق‌تر است که در آن دو طرف سعی دارند فضای بی‌اعتمادی اولیه را کاهش داده و گامی به سوی اهداف جدی‌تری بردارند. به گفته اکسیوس برخی منابع منطقه‌ای گفته اند که رهبران عرب و مسلمان از ترامپ خواسته‌اند «برای پایان دادن به جنگ و کاهش تنش، توافق را بپذیرد» و پیام مشترکشان این بوده: «لطفا به نفع کل منطقه، جنگ را متوقف کنید».

چالش‌های توافق

در رابطه با طرف آمریکایی باید گفت ترامپ رویکرد عمل‌گرایانه‌ای اتخاذ کرده، او تاکید دارد که ایران نباید به سلاح هسته‌ای دست پیدا بکند و هرگونه توافقی دیگر بدون این پیش شرط، بی معنی جلوه می‌کند. هم‌چنین او به تازگی تاکید کرد که روند مذاکرات «مثبت» است. استفاده او از «عبارت جمهوری اسلامی ایران» به جای «ایران» نیز می‌تواند نشان‌دهنده سیگنالی برای تهران باشد که خواهان پذیرش واقعیت موجود است. با این حال اسرائیل نگرانی عمیق خود را ابراز کرده. هاآرتص گزارش داده که تل آویو بیم آن دارد که توافق موقت، بحث بر سر برنامه هسته ای ایران را به تعویق بیندازد و در آینده اعمال فشار را دشوار‌تر کند. نتانیاهو این نگرانی‌ها را به ترامپ ابراز کرده است.

از طرف دیگر تهران بر لزوم رفع تحریم‌ها، گشایش و مدیریت تنگه هرمز تحت مدیریت ایرانی_عمانی و خروج نیروهای خارجی تاکید دارد. منابع ایرانی پیشرفت در مذاکرات را مثبت ارزیابی کرده‌اند اما بر این نکته اصرار دارند که مسئله هسته‌ای نباید به عنوان پیش‌شرط توقف درگیری‌ها مطرح شود؛ زیرا این موضوع امری مهم است که در مراحل بعدی، پس از به دست آمدن یک اعتماد اولیه می‌توان درباره آن بحث کرد. تحلیل تریتا پارسی، معاون اندیشکده کوئینسی اشاره می‌کند که پشتوانه منطقه‌ای توافق(حمایت رهبران عرب) می‌تواند برای ترامپ در داخل آمریکا محافظت ایجاد کند، زیرا ترامپ می‌داند که با این توافق مورد حمله قرار خواهد گرفت و ایجاد پشتوانه منطقه‌ای درجاتی از محافظت را برای او در واشنگتن فراهم می‌کند. مشابه آنچه اوباما با حمایت بین‌المللی داشت اما با پشتوانه منطقه‌ای ضعیف‌تر.در این میان پاکستان، قطر، عربستان، ترکیه و مصر به عنوان میانجی نقش فعالی ایفا کرده‌اند. درخواست مشترک رهبران عرب برای پذیرش توافق، نشان‌دهنده نگرانی عمیق آن‌ها از ادامه جنگ و تاثیرات اقتصادی آن(به‌ویژه بر قیمت نفت وانرژی) است. گشایش تنگه هرمز برای اقتصاد منطقه‌ای و جهانی حیاتی است.این مذاکرات در بستری از عدم اعتماد عمیق شکل گرفته‌اند. سابقه خروج آمریکا در دوره اول ترامپ از برجام، حملات اخیر و فشار های داخلی هر دو طرف (جنگ‌طلبان در واشنگتن و تندروها در تهران) چالش‌های جدی ایجاد کرده است. توافق مرحله‌ای می‌تواند راهی عملی برای کاهش تنش فوری باشد؛ که از مزایای کوتاه مدت آن کاهش خطر یک درگیری نظامی گسترده، ثبات بازار انرژی، آزاد سازی منابع مالی ایران و جلوگیری از بحران اقتصادی و انسانی بیشتر است.باید توجه داشت که این رویکرد ریسک نیز به همراه دارد از جمله اینکه اگر مرحله دوم (هسته‌ای) به نتیجه نرسد، اعتماد از دست رفته و مجددا احتمال درگیری را آسان‌تر می‌کند. اسرائیل ممکن است اقدامات یک جانبه انجام دهد و کل این فرآیند را بی‌ثبات کند.از منظر ژئوپلتیک، حمایت گسترده رهبران منطقه از توقف جنگ نشان می‌دهد که اولویت آن‌ها ثبات و جلوگیری از گسترش این جنگ به کل منطقه است. ترامپ نیز به نظر می‌رسد در پی «توافقی خوب است» تا بتواند هرچه سریعتر هزینه‌های این جنگ را کاهش دهد و آن‌را متوقف سازد. با این حال هنوز موضوعاتی وجود دارد که این گفت و گوها را در پرده‌ای از ابهام نگه می‌دارد: نظارت بر برنامه هسته‌ای، زمان‌بندی رفع تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی برای اسرائیل. نیویورک تایمز نیز اگرچه به پیشرفت اشاره کرده اما سرنوشت مذاکرات را در هاله‌ای از ابهام توصیف می‌کند. اگر چارچوب نهایی تفاهم نامه در روزهای آتی نهایی شود، همان‌طور که منابع امیدوارند، می‌تواند دریچه‌ای به سوی مذاکرات جامع تر بگشاید. اما تاریخ دیپلماسی ایران و آمریکا پر از فرصت‌های از دست رفته است. موفقیت این دور از مذاکرات نیاز به انعطاف پذیری دو طرف، حفظ آتش‌بس و حمایت مستمر میانجی‌های منطقه‌ای دارد. در نهایت این فرآیند نشان‌دهنده آن است که حتی در اوج تنش، منافع اقتصادی و امنیتی می‌تواند دیپلماسی را زنده نگه دارد. خاورمیانه پس از سال‌ها درگیری حالا به یک تنفس نیاز دارد. آیا این بار طرف‌ها خواهند توانست از این پنجره استفاده کنند یا بار دیگر به چرخه تنش بازخواهند گشت؟ پاسخ در روزهای آتی مشخص خواهد شد.

روزنامه صبح ساحل