تحلیل روند مذاکرات ایران و آمریکا در سایه تنش‌های سحرگاهی بندرعباس

این تنش محدود در چارچوب آتش‌بس شکننده‌ای که از فروردین برقرار شده، رخ داده و پرسش اصلی این است که آیا این درگیری‌ها می‌تواند مسیر توافق موقت را مختل کند یا همچنان اراده دو طرف برای ادامه دیپلماسی ادامه دارد؟

وضعیت مذاکرات: پیشرفت با احتیاط و شرط و شروط

بر اساس گزارش‌های متعدد، ایران و آمریکا در حال نهایی کردن تفاهم بر سر دارایی‌های بلوکه‌شده هستند. منبع آگاه به الجزیره از احتمال اعلام توافق طی روزهای اخیر خبر داده و سفر محمدباقر قالیباف به قطر همراه با وزیر خارجه و رئیس کل بانک مرکزی، نشان‌دهنده اولویت تهران برای آزادسازی بخشی از این دارایی‌ها (گزارش‌ها از حدود ۱۲ میلیارد دلار در قطر سخن می‌گویند که البته از سوی برخی منابع تکذیب شده است) در مرحله اول است.ایران اصرار دارد که بدون دسترسی واقعی به این منابع، اعتمادی به تعهدات آمریکا وجود ندارد. این موضع منطقی به نظر می‌رسد سابقه تحریم‌ها و بلوکه شدن دارایی‌ها،بی‌اعتمادی عمیقی ایجاد کرده و تهران می‌خواهد نتایج قطعی ببیند قبل از اینکه گام‌های بزرگ‌تری بردارد. از سوی دیگر، آمریکا آزادسازی را مشروط به باز شدن مجدد تنگه هرمز و تعهدات هسته‌ای کرده است.

در خصوص اورانیوم غنی‌شده اظهارات ترامپ نشان‌دهنده نرمش نسبی است. او پیشنهاد داده که ذخایر یا به آمریکا تحویل شود و در خاک این کشور نابود گردد، یا با هماهنگی ایران و نظارت بین‌المللی (کمیسیون انرژی اتمی و یا معادل آن) در همان مکان یا مکان سوم منهدم شود. باراک راوید این را نزدیک شدن به موضع ایران تفسیر کرده، هرچند هنوز فاصله معناداری وجود دارد. ایران حاضر به تحویل کامل نیست اما ممکن است با رقیق‌سازی یا نظارت بر نابودی بخشی موافقت کند.

سفر قالیباف به دوحه و پیگیری مستقیم با امیر قطر، نشان می‌دهد که موضوع اقتصادی برای ایران حیاتی است. اقتصاد تحت فشار، نیاز فوری به گشایش دارد و آزادسازی حتی بخشی از دارایی‌ها می‌تواند تنفس کوتاه‌مدتی ایجاد کند.

حادثه بندرعباس: تبادل آتش محدود یا آغاز تنش جدید؟

گزارش‌ها از آرام بودن وضعیت فعلی و بررسی منشأ انفجارها خبر می‌دهند. ادعای تابناک درباره هدف قرار گرفتن دو قایق تندرو و شهادت چهار سرباز، و ادعای سنتکام مبنی بر حملات دفاعی علیه سکوهای موشکی و قایق‌های در حال مین‌گذاری، تصویری از درگیری منطقه ای ارائه می‌دهد.

این حوادث در چارچوب آتش‌بس رخ داده‌اند. سنتکام آن را «دفاع از خود» توصیف کرده و تأکید دارد که همزمان با خویشتن‌داری در آتش‌بس، از نیروهایش محافظت می‌کند.

سنتکام در یک ادعای تایید نشده گفته است: سایت موشکی سام در بندرعباس را بمباران کردیم/ آتش بس تمام نشده است و حملات ما تدافعی بوده اند.

«تیم هاکینز» سخنگوی فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا در مصاحبه‌ی با شبکه فاکس نیوز مدعی شد: ( ما روز دوشنبه حملاتی را در جنوب ایران برای دفاع از خود انجام دادیم این حملات، موشک انداز ها و قایق هایی که سعی در مین گذاری داشتند ، هدف قرار دادند.

وی در ادامه ادعا کرد که: ما در طول آتش بس جاری ، ضمن اعمال خویشتن داری به دفاع از نیروهای خود ادامه می‌دهیم. مایک سایت موشکی زمین به هوا در بندرعباس را پس از هدف قرار دادن جنگنده هایمان، بمباران کردیم.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که حق پاسخ به هرگونه نقض آتش بس را مشروع و قطعی می‌داند.

با این حال به نظر می‌رسد با توجه به اراده فعلی تهران و واشنگتن برای پیشبرد توافق موقت احتمال گسترش این درگیری کم به نظر می‌رسد. هر دو طرف می‌دانند که بازگشت به جنگ تمام‌عیار، هزینه‌های هنگفتی دارد: برای ایران آسیب بیشتر به اقتصاد و زیرساخت، برای آمریکا پیچیدگی در خاورمیانه و قیمت نفت. بازیگران ثالث (اسرائیل، گروه‌های نیابتی، دلالان داخلی) ممکن است به دنبال اختلال باشند، اما اراده اصلی دو بازیگر مستقیم، ظاهراً بر دیپلماسی متمرکز است.

بررسی چالش ها و ریسک های احتمالی پیش رو

نکات مثبت برای ادامه مذاکرات:

میانجی‌گری فعال قطر و پاکستان.

تمرکز مشترک بر بازگشایی تنگه هرمز که برای اقتصاد جهانی بسیار حیاتی است.

کوتاه آمدن و نرمش نسبی ترامپ در مسئله اورانیوم (از نابودی کامل به گزینه‌های نظارتی). نیاز شدید ایران به آزادسازی دارایی‌ها و فروش نفت.

سابقه تمدید آتش‌بس چندین‌باره.

چالش‌ها و ریسک‌ها:

- بی‌اعتمادی عمیق طرفین نسیت به یکدیگر چالش بزر گی است.

- فشارهای داخلی

- خطر تحریک توسط بازیگران سوم: هر حمله به بیروت یا حومه جنوبی لبنان می‌تواند کل فرآیند را به خطر بیندازد.

- حادثه بندرعباس: حتی اگر محدود بماند، می‌تواند اعتماد را کاهش دهد و دستاویزی برای مخالفان توافق شود.