نگاهی به کتاب «گنز بپو» سروده محمد زبیری

فرهنگ عامه بخش مهم و قابل اعتنای از فرهنگ جاری جوامع است که حفظ، شناخت و نگهداری آن بسیار اهمیت دارد. در شناخت فرهنگ عامه، تعریف ها و توصیفات گسترده‌ای صورت گرفته است که جنبه‌های مختلف و ارزشمند این پدیده‌ی مهم را در بر می گیرد. از جمله اینکه: مجموعه ای از الگوهای فرهنگی که چگونگی اندیشه، احساس و عمل فرد را تعیین و تنظیم می کند و گستره ی وسیعی از تمام جنبه های زندگی را در بر می گیرد.( جعفر قلیان، طاهره، 1398، صفحه 8)

دکتر محمد جعفر محجوب در کتاب ادبیات عامیانه ایران در تعریف فرهنگ آن را: مجموعه ی میراث های معنوی یک قوم از آنچه محصول عقل و ادراک و یا زاده‌ی ذوق و عاطفه‌ی ایشان باشد. ( محجوب،محمد جعفر،1387،ص 36) تعریف می کند و فرهنگ و ادبیات عامیانه را در کنار ادبیات و فرهنگ رسمی یکی از دو ستون فرهنگی جامعه می داند.

آثار ادبی و سایر اقدامات فرهنگی جناب آقای محمد زبیری ( نظیر ایجاد موزه روستایی، پیگری در برپایی جشنواره های بومی و محلی ) در جزیره قشم عمدتا بر پاسبانی و نگاهداشت فرهنگ عامه استوار است. نگاهی پیگیر و دلسوز به داشته‌های خود که به نوعی کلید واژه‌ و نقطه ثقل فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی اوست. کوشش های استاد زییری در این روزگار که داشته‌های بومی به سرعت در معرض نسیان و فراموشی‌ست می تواند موقعیت خطیر تلاش او را بیشتر آشکار سازد. کوشش‌هایی که بخش اعظم آن برآمده از نگاه دلسوزانه و همت مستمر و جانانه‌ی شخصی او نشات می گیرد. از جمله کوششهای شاعرانه محمد زبیری بومی سروده های گردآمده در کتاب گنز بپو است که از دو منظر قابل اعتنا و دارای اهمیت است.

یک- جنبه‌ی زبانی: در این مجموعه درصد بسیار بالایی از واژگان کهن، مهجور و در آستانه فراموشی گویش قشمی در قالب ابیاتی منظوم گردآوری شده است. که می تواند راهنمایی برای پژوهشگران و زبانشناسان در شناخت این گویش اصیل فارسی و ایرانی باشد.

دو - بازخوانی تاریخ اجتماعی جامعه محلی قشم : محمد زبیری در این مجموعه چون پیری جهاندیده و راوی بیطرف دست مخاطب را می گیرد و در شناساندن وجوه مختلف فرهنگ جزیره قشم او را با خود همراه می کند. اعتقادات و باورها، طبّ بومی و شیوه درمان محلی، پوشاک و پوشش زنان و مردان، انواع بازی های محلی برای دختران و پسران، سفرهای دریایی، جشن های عروسی و سایر جشن ها چون ختنه سوران، مشخصات انواع بادهای دریایی و نیز روایت بخش‌های مهجور تاریخ محلی چون برکه کنن( برداشتن برقع از چهره زنان - اشاره به دوران کشف حجاب و چگونگی تقابل مردم جزیره با آن)، آمدن ماموران ثبت احوال برای شناسنامه دار نمودن اهالی و تبعات همراه آن.

روزی که سِجِلی شهند مردُن نه شهر کس نَشَمُند

شره به خو زفت شنکه بس که شترسی اُن زمُن

اشاره به جواسم و تاریخ پر از رنج و غارتهای گاه و بیگاه آنان از جزیره.

تمامی این موارد و اشارات گسترده دیگری از زندگی و زیست مردم جزیره در این کتاب باعث می شود این اثر منظوم به عنوان روایتی قوی و قابل استناد مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.

در پایان این مطلب جا دارد به حسن خلق، روی گشاده و مهمان نوازی حاج محمد زبیری اشاره شود . که همواره در طول این سالها پذیرای پژوهندگان مختلف از سراسر کشور بوده و خوان دانش خود را در حوزه دانش بومی از هیچ کس دریغ نداشته است. با آرزوی پایندگی و سلامت برای این دانشی مرد جزیره قشم.

منابع

1-ادبیات عامیانه ایران، دکتر محمد جعفر محجوب، نشر چشمه، چاپ چهارم 1378

2- ادبیات عامیانه، دکتر طاهره جعفر قلیان، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1398

3- گنز بپو، محمد زبیری، نشر ماه و ما، چاپ دوم 1403

4- گماش جزیره، محمد زبیری، انتشارات پر سرخ، چاپ اول 1403