از نفت تـا نان؛ امنیت غذایی در تلاطم جنگ

براساس گزارش تارنمای «interregional»؛ چندین شاخص پیامدهای شدید درگیری‌های خلیج فارس بر امنیت غذایی جهانی را آشکار می‌کنند که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

۱. شاخص قیمت مواد غذایی فائو به بالاترین سطح خود در بیش از سه سال گذشته رسید در آوریل ۲۰۲۶، جنگ علیه ایران و اختلالات ناشی از آن در بازارهای انرژی و زنجیره‌های تأمین، شاخص قیمت مواد غذایی فائو را به بالاترین سطح خود در بیش از سه سال گذشته رساند. این شاخص به طور متوسط ۱۳۰.۷ واحد بود که بالاترین میزان از فوریه ۲۰۲۳ تاکنون است و گویای فشارهای تورمی فزاینده در بازارهای جهانی مواد غذایی ناشی از افزایش هزینه‌های انرژی، حمل و نقل و تولید محصولات کشاورزی است. طبق گزارش فائو، این افزایش عمدتاً ناشی از افزایش ۵.۹ درصدی قیمت روغن نباتی بوده که از ژوئیه ۲۰۲۲ به بالاترین سطح خود رسیده است. قیمت‌های بالاتر روغن سویا، آفتابگردان و پالم، همراه با تقاضای بیشتر برای سوخت‌های زیستی مشتق از کالاهای کشاورزی، در این روند نقش داشته‌اند. به باور کارشناسان فائو، افزایش قیمت انرژی ناشی از جنگ، مستقیماً در روند صعودی قیمت روغن‌های خوراکی نقش داشته است.

۲. افزایش قیمت کودهای نیتروژنی به دلیل اختلال در عرضه LNG؛ اختلالات عرضه و افزایش هزینه‌های انرژی باعث افزایش شدید قیمت کودهای نیتروژنی به ویژه اوره شد که این امر هزینه‌های تولید کشاورزی را در بسیاری از کشورها افزایش داده است. همچنین، کاهش صادرات LNG تولید جهانی کودهای نیتروژنی را محدود کرده است. گاز طبیعی همچنان هم خوراک اصلی و هم منبع اصلی انرژی برای تولید آمونیاک بوده که یک جزء کلیدی در تمام کودهای مبتنی بر نیتروژن است. قیمت اوره در غرب آسیا در ۵ مارس ۲۰۲۶ به ۵۹۰ دلار در هر تن افزایش یافت. اگرچه قیمت کود همچنان پایین‌تر از سطوح بی‌سابقه در سال‌های ۲۰۲۱-۲۰۲۲ است، اما افزایش کنونی همزمان با قیمت پایین‌تر محصولات کشاورزی بوده که این امر فشار بیشتری بر حاشیه سود وارد می‌کند و بر تصمیمات مربوط به کاشت و استفاده از نرخ کود تأثیر می‌گذارد.

۳.افزایش قیمت غلات به دلیل رشد هزینه‌های انرژی و تولید: تنش‌ها در غرب آسیا، بازارهای انرژی به عنوان یکی از عوامل تعیین‌کننده در هزینه‌های تولید و حمل و نقل کشاورزی را مختل کرده است. افزایش قیمت نفت؛ هزینه سوخت، کود و حمل و نقل را افزایش داده و همچنین، افزایش حق بیمه و تغییر مسیرهای تجاری، فشار بیشتری بر زنجیره‌های تأمین وارد کرده و به افزایش قیمت جهانی غلات منجر شده است. این افزایش بر طیف وسیعی از کالاهای کشاورزی تأثیر گذاشته است. قیمت گندم، ذرت و سویا به دلیل برآوردها از کاهش تولید در فصل ۲۰۲۶/۲۰۲۷ و تأخیر در تولید محصولات کشاورزی در چندین کشور افزایش یافته است. به باور تحلیلگران، افزایش بیشتر قیمت‌ها تا حد زیادی به چگونگی روند تنش‌های منطقه‌ای به ویژه توافق احتمالی ایران و ایالات متحده بستگی دارد.

۴. تاثیر هزینه‌های بالاتر کشتیرانی و بیمه بر امنیت غذایی جهان: تعلیق تردد تانکرهای نفتی و کشتی‌های باری از طریق تنگه هرمز پس از وقوع جنگ، شوک ژئوپلیتیکی و اقتصادی بزرگی را ایجاد کرد و باعث ارزیابی مجدد از میزان ریسک‌پذیری شد. اختلالات لجستیکی ناشی از آن، عمدتاً از طریق افزایش شدید حق بیمه دریایی، مستقیماً بر جریان‌های تجاری و امنیت غذایی جهانی تأثیر گذاشته است. طبق داده‌های رسمی، حق بیمه ریسک جنگ اکنون بین ۱ تا ۱.۵ درصد، بسته به فعالیت کشتی‌ها در شرق یا غرب تنگه هرمز متغیر است. این امر طیف گسترده‌ای از خدمات بیمه دریایی در سراسر منطقه را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در نتیجه، هزینه‌های حمل و نقل کالاهای اساسی و نهاده‌های کشاورزی مانند کود افزایش یافته و هزینه نهایی محموله‌های غذایی به مقصد بازارهای جهانی را افزایش و فشار بیشتری را بر زنجیره‌های تأمین وارد کرده است.

پیامدهای انسانی از اروپا تا آفریقا

پیامدهای بشردوستانه جنگ علیه ایران، بسیار فراتر از میدان نبرد گسترش یافته و اغلب منجر به شوک‌های شدید اجتماعی و اقتصادی می‌شود که آسیب‌پذیرترین کشورهای جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. پیامدهای نبرد جاری در این حوزه شامل موارد زیر است:

۱. چالش کشورهای آسیایی در برابر فشارهای فزاینده قیمت و عرضه: پیامدهای انسانی ناشی از تشدید درگیری‌های نظامی جاری محدود به غرب آسیا نیست. افزایش قیمت‌ها و اختلال در زنجیره تأمین، بخش‌هایی از آسیا به ویژه اقتصادهای وابسته به واردات مواد غذایی را تحت تأثیر قرار داده است. به عنوان مثال، افغانستان با فشار تورمی روبرو شد و همزمان با طیف وسیعی از چالش‌ها مانند تنش‌های مرزی. این عوامل نگرانی‌ها در مورد دسترسی به غذا را در اوج افزایش سریع قیمت مواد غذایی افزایش داده است. همچنین، بحران انسانی لبنان با افزایش سطح آوارگی به دلیل حملات اسرائیل عمیق‌تر شده است. در واکنش به این وضعیت، برنامه جهانی غذا (WFP) کمک‌های اضطراری خود را گسترش و به بیش از ۲۳۰ هزار نفر کمک غذایی و نقدی ارائه داده و تنها در دو هفته نخست تشدید درگیری‌ها، بیش از یک میلیون وعده غذایی گرم توزیع کرده است.

۲. پیامدهای افزایش قیمت اوره در آفریقا: کشورهای آفریقایی به ویژه تحت تأثیر افزایش شدید قیمت اوره پس از وقوع درگیری و بسته شدن تنگه هرمز قرار گرفته‌اند. افزایش هزینه‌های کود، کشاورزان را در چندین کشور مجبور به کاهش سطح زیر کشت یا کنار گذاشتن کامل استفاده از کود کرده است. در آفریقای جنوبی، پیش‌بینی‌ها حاکی از کمترین میزان برداشت گندم در ۱۲ سال گذشته است، زیرا اختلالات عرضه مانع از دستیابی کشاورزان به نهاده‌های مورد نیاز در آغاز فصل کاشت می‌شود و بهره‌وری کشاورزی و دسترسی به غذا را تهدید می‌کند. برای نمونه، مالاوی به شدت تحت تأثیر این بحران قرار گرفته است. دولت به دلیل بدهی بیش از ۱۳ میلیارد دلاری، برای حمایت از کشاورزان با مشکل مواجه شده است. مقامات مجبور شده‌اند بخشی از ذخایر طلای کشور را بفروشند و برای تأمین واردات سوخت، از بانک جهانی درخواست تأمین مالی اضطراری کنند. سازمان‌های بشردوستانه هشدار داده‌اند که گرسنگی شدید می‌تواند بدتر نیز شود و تا سال ۲۰۲۷ میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.

۳. هشدار بی‌سابقه برنامه جهانی غذا (WFP): برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد هشدار داده است که اختلال تقریباً کامل کشتیرانی از طریق تنگه هرمز، همراه با تهدیدها برای ناوبری در دریای سرخ، می‌تواند گرسنگی جهانی را به سطوح بی‌سابقه‌ای برساند. طبق ارزیابی‌های برنامه جهانی غذا، اگر توافق جامعی برای جلوگیری از درگیری‌های مجدد حاصل نشود، تا پایان سال ۲۰۲۶، تقریباً ۴۵ میلیون نفر دیگر احتمالا دچار ناامنی غذایی حاد یا بدتر از آن شوند. چنین سناریویی تعداد کل افراد دچار ناامنی غذایی در سراسر جهان را به رکورد ۳۶۳ میلیون نفر می‌رساند.

۴. کمبود کود در اروپا در اوج افزایش قیمت انرژی: اگرچه اتحادیه اروپا نسبت به بسیاری از مناطق دیگر در برابر کمبود کود آسیب‌پذیرتر است، اما به شدت تحت تأثیر افزایش قیمت‌های جهانی و هزینه‌های بالاتر انرژی قرار گرفته است. قیمت کودهای نیتروژنی در اروپا در آوریل ۲۰۲۶ در مقایسه با میانگین ۲۰۲۴، تقریباً ۷۱ درصد افزایش یافت که عمدتاً به دلیل ارتباط نزدیک تولید داخلی با گاز طبیعی وارداتی است که قیمت آن پس از اختلالات در تنگه هرمز افزایش یافت. البته این تأثیر بسته به اقدامات سیاستی اتخاذ شده توسط دولت‌های ملی، در کشورهای اروپایی متفاوت است.

ایرلند به دلیل وابستگی شدید به کودهای وارداتی و ظرفیت تولید داخلی محدود در معرض این آسیب قرار دارد. تنها در سال ۲۰۲۵، این کشور ۱.۷ میلیون تن کود وارد کرد. در مقابل، کشورهایی مانند فنلاند و سوئد به دلیل حفظ ذخایر راهبردی کود، مقاومت بیشتری نشان داده‌اند.

در راستای تلاش‌ها برای حمایت از کشاورزی اروپا و تثبیت عرضه کود، اتحادیه اروپا تعرفه‌ها را برای یک سال بر روی چندین کود و نهاده‌های اصلی مبتنی بر نیتروژن، از جمله اوره و آمونیاک، به حالت تعلیق درآورد. کمیسیون اروپا تخمین می‌زند که این اقدام تقریباً ۶۰ میلیون یورو در عوارض واردات صرفه‌جویی و به کاهش هزینه‌ها برای کشاورزان و تولیدکنندگان کود در این اتحادیه کمک خواهد کرد.

افزایش شدید شاخص قیمت مواد غذایی فائو، تشدید کمبود کود و افزایش شدید هزینه‌های حمل و نقل و بیمه، نشانه‌هایی از سیستم غذایی جهانی تحت فشار است. در حال حاضر، این فشارها تأثیر زیادی بر امور انسانی و اقتصادی، به ویژه در مناطق آسیب‌پذیر در سراسر کشورهای جنوب صحرای آفریقا و آسیا دارند. در آینده، چشم‌انداز امنیت غذایی جهانی تا حد زیادی به چگونگی روند تنش‌ها بین ایران و ایالات متحده بستگی خواهد داشت. زیرا جنگ طولانی یا گسترده احتمالاً اختلالات در زنجیره‌های تأمین مواد غذایی جهانی را تشدید، هزینه‌های تولید انرژی و کشاورزی را افزایش و بحران جهانی غذا را عمیق‌تر می‌کند.