توسعه خاک‌خورده هرمزگان

گسترش دایره مناطق آزاد خودرویی

تا پیش از این، مناطق آزاد کیش، قشم، چابهار، اروند، ارس، انزلی و ماکو از امکان بهره‌مندی از خودروهای پلاک منطقه آزاد برخوردار بودند. اکنون با اضافه شدن بانه، مریوان، مهران و بوشهر، این فهرست گسترده‌تر شده است. در نگاه نخست، این تصمیم را می‌توان گامی در جهت فعال‌سازی ظرفیت‌های اقتصادی مناطق جدید دانست. بانه و مریوان سال‌هاست دروازه تجارت غرب کشور محسوب می‌شوند و بخش مهمی از مبادلات مرزی با اقلیم کردستان عراق از طریق این دو منطقه انجام می‌شود. مهران نیز علاوه بر جایگاه تجاری، یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های تردد زائران به عراق است و هر سال میلیون‌ها نفر از این مرز عبور می‌کنند. در جنوب کشور نیز بوشهر با برخورداری از موقعیت بندری و ارتباط گسترده با کشورهای حاشیه خلیج فارس، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از کانون‌های مهم تجارت و خدمات خودرویی را دارد. از این منظر، فراهم شدن امکان پلاک‌گذاری خودروهای مناطق آزاد می‌تواند بخشی از زیرساخت‌های لازم برای رونق اقتصادی این مناطق را تکمیل کند.

وقتی مطالبه قدیمی دوباره زنده می‌شود

اما درست در نقطه‌ای که خبر توسعه مناطق آزاد جدید منتشر می‌شود، پرسش‌های قدیمی نیز دوباره مطرح می‌شوند. مهم‌ترین این پرسش‌ها به استان هرمزگان بازمی‌گردد؛ استانی که میزبان دو منطقه آزاد باسابقه و شناخته‌شده کشور یعنی کیش و قشم است. فعالان اقتصادی هرمزگان معتقدند مسئله اصلی مخالفت با توسعه مناطق جدید نیست، بلکه نگرانی از نادیده گرفته شدن ظرفیت‌های مناطق باسابقه است. آنان می‌پرسند در حالی که مناطق آزاد جدید یکی پس از دیگری در حال دریافت زیرساخت‌ها و امتیازات تازه هستند، چرا بسیاری از مطالبات قدیمی کیش و قشم همچنان بلاتکلیف باقی مانده است؟این سؤال زمانی جدی‌تر می‌شود که نقش هرمزگان در اقتصاد ملی مورد توجه قرار گیرد. بخش مهمی از تجارت دریایی کشور از طریق بنادر این استان انجام می‌شود و هرمزگان از مهم‌ترین استان‌های درآمدزای کشور به شمار می‌رود. با این حال، بسیاری از فعالان بخش خصوصی معتقدند ظرفیت‌های مناطق آزاد این استان هنوز به شکل کامل فعال نشده است.

کیش و قشم؛ ویترین‌های قدیمی مناطق آزاد

کیش و قشم از نخستین و شناخته‌شده‌ترین مناطق آزاد ایران هستند. طی بیش از سه دهه فعالیت، این دو منطقه میزبان میلیون‌ها گردشگر داخلی و خارجی بوده‌اند و حجم قابل توجهی از سرمایه‌گذاری‌های بخش خصوصی در آن‌ها شکل گرفته است. به اعتقاد کارشناسان، همین سابقه و زیرساخت‌های گسترده موجب می‌شود انتظار برای برخورداری بیشتر از سیاست‌های توسعه‌ای افزایش یابد. آنان معتقدند توسعه مناطق آزاد جدید اقدامی مثبت است، اما این روند نباید به قیمت کاهش توجه به مناطقی تمام شود که سال‌ها بار اصلی سیاست مناطق آزاد کشور را بر دوش کشیده‌اند. در واقع مطالبه اصلی در هرمزگان نه توقف توسعه مناطق دیگر، بلکه حرکت همزمان در دو مسیر است؛ یعنی هم حمایت از مناطق جدید و هم رفع موانع و محدودیت‌های مناطق باسابقه.

تهران؛ بازیگر جدید مناطق آزاد؟

در همین شرایط، موضوع ایجاد منطقه آزاد در تهران نیز وارد فضای عمومی شده است. بر اساس اظهارات مسئولان شهری، هدف از این طرح تسهیل فرآیند واردات و ترخیص برخی کالاها و تجهیزات از جمله ناوگان حمل‌ونقل عمومی است. اگرچه این طرح هنوز در مراحل اولیه قرار دارد، اما مطرح شدن آن نشان می‌دهد مفهوم مناطق آزاد در حال عبور از الگوی سنتی خود و حرکت به سمت مدل‌های جدید اقتصادی و لجستیکی است. با این حال، چنین طرح‌هایی نیز پرسش درباره نحوه توزیع فرصت‌ها و مزایای اقتصادی میان استان‌های مختلف را پررنگ‌تر می‌کند.

توسعه متوازن؛ آزمون پیش روی سیاست‌گذاران

آغاز پلاک‌گذاری خودروهای مناطق آزاد بانه، مریوان، مهران و بوشهر بدون تردید یک گام مثبت در مسیر توسعه اقتصادی مناطق مرزی کشور است. این تصمیم می‌تواند زمینه جذب سرمایه‌گذاری، رونق تجارت و افزایش فعالیت‌های اقتصادی را در این مناطق فراهم کند. با این حال، همزمان مطالبه‌ای قدیمی را نیز پررنگ‌تر کرده است؛ مطالبه‌ای که از کیش و قشم تا هرمزگان شنیده می‌شود و بر ضرورت برخورداری برابر مناطق آزاد باسابقه از مزایای توسعه‌ای تأکید دارد. اکنون پرسش اصلی این نیست که چرا مناطق جدید از امکانات بیشتری برخوردار می‌شوند؛ پرسش این است که آیا توسعه مناطق آزاد کشور بر مبنای یک الگوی متوازن و عادلانه پیش خواهد رفت یا خیر. پاسخ به این سؤال، بیش از پلاک‌های جدید، آینده سیاست مناطق آزاد ایران را تعیین خواهد کرد.

روزنامه صبح ساحل