مسئولان منابع طبیعی تماشاچیان مرگ «زربین‌ها»

کشفی که از یک نام محلی آغاز شد

ماجرای کشف این رویشگاه به سال ۱۳۹۹ بازمی‌گردد. مرتضی آریا‌نژاد، مدیر مؤسسه حامیان حیات وحش هرموز، در یکی از پیمایش‌های میدانی خود در کوهستان‌های بین میناب و بشاگرد با درختی مواجه شد که ظاهر آن شباهت زیادی به گونه‌های سرو داشت. نام محلی منطقه نیز توجه او را جلب کرد. ساکنان محلی به دره‌ای که این درخت در آن قرار داشت «سویل» می‌گفتند؛ نامی که ریشه آن به همین گونه گیاهی بازمی‌گشت.

آریا‌نژاد پس از مشاهده درخت، تصاویر و نمونه‌های آن را برای چند گیاه‌شناس و متخصص پوشش گیاهی ارسال کرد. بررسی‌ها نشان داد این گونه، زربین یا سرو مدیترانه‌ای است؛ درختی ارزشمند که پراکنش شناخته‌شده آن عمدتاً در مناطق شمالی‌تر کشور ثبت شده بود و تاکنون حضور آن در هرمزگان گزارش نشده بود. همین موضوع آغاز یک پژوهش چندساله شد. آریا‌نژاد به همراه چند پژوهشگر و استاد دانشگاه تهران، از جمله دکتر بهرام زهزاد، مطالعات میدانی و علمی روی این جمعیت گیاهی را آغاز کردند. نتیجه این پژوهش‌ها انتشار مقاله‌ای علمی در نشریه «طبیعت ایران» بود؛ مقاله‌ای که رویشگاه بشاگرد را به عنوان جنوبی‌ترین محدوده پراکنش شناخته‌شده زربین در جهان معرفی کرد. این مقاله علاوه بر زربین، به حضور سرو کوهی یا «اورس» در ارتفاعات منطقه نیز پرداخته و تصویری تازه از ارزش‌های گیاه‌شناسی شرق هرمزگان ارائه داده است.

بی‌توجهی به جنوبی‌ترین زربین جهان

انتظار طبیعی این بود که پس از انتشار مقاله و ثبت این رکورد علمی، دستگاه‌های مسئول برای بررسی وضعیت رویشگاه وارد عمل شوند؛ اما به گفته آریا‌نژاد، چنین اتفاقی رخ نداده است.او می‌گوید در زمان شناسایی اولیه حدود ۱۴ اصله زربین در این دره وجود داشته که اکنون چهار تا پنج اصله از آن‌ها خشک شده‌اند و تنها چند درخت زنده باقی مانده است. با این حال، نه برنامه‌ای برای پایش این جمعیت محدود تدوین شده و نه حتی بازدیدی رسمی از محل صورت گرفته است.به گفته وی، طی دو سال گذشته هیچ‌یک از نیروهای اداره کل منابع طبیعی استان هرمزگان برای مشاهده میدانی این درختان به منطقه مراجعه نکرده‌اند؛ موضوعی که از نگاه فعالان محیط‌زیست، فاصله میان تولید دانش و مدیریت منابع طبیعی را به‌خوبی نشان می‌دهد.این در حالی است که در بسیاری از کشورها، کشف یک جمعیت جدید از گونه‌ای نادر یا ثبت رکوردی مهم در پراکنش گیاهان، به سرعت موجب آغاز مطالعات حفاظتی، تعیین محدوده‌های حساس و تدوین برنامه‌های مدیریت زیستگاه می‌شود.

نجات یک درخت دوهزار ساله به دست مردم

در میان زربین‌های شناسایی‌شده، یک درخت کهنسال بیش از همه مورد توجه قرار گرفته است. کارشناسان سن تقریبی این درخت را بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سال برآورد می‌کنند؛ درختی که می‌توان آن را از مسن‌ترین موجودات زنده استان هرمزگان دانست.اما این درخت ارزشمند نیز از آسیب‌های طبیعی در امان نمانده است. وقوع سیلاب‌های فصلی باعث فرسایش خاک اطراف ریشه‌ها شده و خطر سقوط آن را افزایش داده بود.در شرایطی که هیچ اقدام رسمی برای حفاظت از درخت صورت نگرفت، مؤسسه حامیان حیات وحش هرموز با کمک خیرین و مشارکت مردم محلی وارد عمل شد. در روزهای اخیر یک دیواره سنگی سنتی موسوم به «کش‌بند» در اطراف درخت احداث شده تا از تخریب بیشتر خاک و سقوط احتمالی آن جلوگیری شود.به گفته آریا‌نژاد، این تنها اقدام حفاظتی انجام‌شده نیست. بررسی‌های محلی نشان داده بخشی از خشک شدن زربین‌ها به تغییر مسیرهای سنتی آب مرتبط است. سال‌ها پیش آبادی کوچکی در نزدیکی این دره وجود داشته و جوی آبی از کنار درختان عبور می‌کرده است. پس از مهاجرت ساکنان و متروکه شدن آبادی، مسیر آبرسانی نیز از بین رفته و بخشی از درختان با تنش شدید آبی مواجه شده‌اند.

اکنون فعالان محلی در تلاش هستند با اجرای یک سامانه ساده آبرسانی، بخشی از نیاز آبی درختان باقی‌مانده را تأمین کنند.

تهدیدهایی فراتر از خشکسالی

اگرچه تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آب از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی جنوب کشور محسوب می‌شوند، اما آریا‌نژاد معتقد است مهم‌ترین تهدید این رویشگاه چیز دیگری است؛ نبود آگاهی نسبت به ارزش آن.

به گفته او، بسیاری از مردم منطقه از اهمیت علمی و ژنتیکی این درختان اطلاع ندارند. همین مسئله گاهی موجب بروز رفتارهایی می‌شود که به زیستگاه آسیب می‌زند. برای مثال، برخی ساکنان برای از بین بردن محل اختفای احتمالی پلنگ‌ها، نیزارهای حاشیه رودخانه‌ها را آتش می‌زنند؛ اقدامی که در مواردی به گسترش آتش به دامنه‌ها و نابودی پوشش گیاهی منجر شده است.در کنار این مسئله، توسعه فعالیت‌های معدنی نیز یکی از نگرانی‌های جدی فعالان محیط‌زیست است. تجربه سال‌های اخیر نشان داده اجرای پروژه‌های عمرانی و معدنی در مناطق حساس می‌تواند به تخریب گسترده زیستگاه‌ها منجر شود.آریا‌نژاد با اشاره به نمونه‌هایی از تخریب پوشش جنگلی در استان هرمزگان تأکید می‌کند که در بسیاری از موارد، هنگام اجرای پروژه‌ها توجه کافی به ارزش اکولوژیک مناطق نمی‌شود و حفاظت از زیستگاه‌ها در اولویت قرار ندارد.

زیستگاهی کم‌نظیر که هنوز به رسمیت شناخته نشده است

مدیر مؤسسه حامیان حیات وحش هرموز معتقد است راهکار اصلی حفاظت از زربین‌های بشاگرد، حفاظت از کل اکوسیستم منطقه است. به گفته او، کوهستان‌های هشت‌بندی، سندرک و بخش‌هایی از بشاگرد از نظر تنوع زیستی، پوشش گیاهی و حیات‌وحش ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به منطقه حفاظت‌شده دارند. با این حال، تاکنون اقدام مؤثری برای تحقق این هدف انجام نشده است.او از پیگیری‌های چندساله مؤسسه برای ایجاد منطقه حفاظت‌شده و همچنین همکاری جدید با اداره کل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان خبر می‌دهد؛ همکاری‌ای که می‌تواند مسیر قانونی حفاظت از این عرصه ارزشمند را هموار کند.

پرسشی که همچنان بی‌پاسخ مانده است

شاید مهم‌ترین بخش سخنان آریا‌نژاد نه درباره یک گونه گیاهی خاص، بلکه درباره رویکرد مدیریت منابع طبیعی در کشور باشد.او معتقد است در سال‌های اخیر بخش قابل توجهی از توجه رسانه‌ای و اجرایی دستگاه‌ها معطوف به طرح‌های درختکاری شده، در حالی که حفاظت از درختان کهنسال و رویشگاه‌های طبیعی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.وقتی یک درخت دوهزار ساله که ارزش ژنتیکی، تاریخی و زیست‌محیطی آن قابل جایگزینی نیست، بدون برنامه حفاظتی رها می‌شود، چگونه می‌توان موفقیت طرح‌های گسترده درختکاری را معیار حفاظت از طبیعت دانست؟ زربین‌های بشاگرد صرفاً مجموعه‌ای از درختان در یک دره دورافتاده نیستند؛ بلکه بخشی از میراث طبیعی ایران و بازمانده‌ای ارزشمند از فرآیندهای طولانی تحول اقلیمی و زیستی این سرزمین به شمار می‌روند. تداوم حیات این ذخیره ژنتیکی بیش از هر عامل دیگری وابسته به تصمیم‌های مدیریتی و رویکردهای حفاظتی است؛ اینکه آیا حفاظت از منابع موجود در اولویت قرار می‌گیرد یا همچنان تمرکز اصلی بر توسعه کمی و کاشت‌های جدید باقی خواهد ماند.

روزنامه صبح ساحل