وهم امنیت در توفان آتش

در نخستین ساعات پس از تشدید تنش های منطقه‌ای، صنعت هوانوردی به عنوان رگ حیاتی گردشگری جهانی، نخستین قربانی این بحران بود. گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که هاب‌های بزرگ هوایی منطقه شامل دبی، ابوظبی، دوحه و بحرین که به طور میانگین روزانه پذیرای ۵۲۶ هزار مسافر عبوری هستند، با اختلالات عملیاتی و حتی تعطیلی های مقطعی مواجه شدند.

این کاهش ظرفیت، صرفاً یک اختلال محلی نبود، بلکه به دلیل نقش استراتژیک خاورمیانه در ترانزیت جهانی (که ۱۴ درصد از ترافیک بین المللی هوایی را در اختیار دارد)، به یک شوک عرضه‌ای در سطح سیاره بدل شد. خطوط هوایی ناچار به تغییر مسیرهای پروازی خود شدند و هزینه‌های سوخت به دلیل نوسانات قیمت نفت و تشدید تنش در تنگه هرمز، جهشی فزاینده یافت. نتیجه این معادله، افزایش بی‌رویه بلیط هواپیما و سردرگمی میلیون‌ها مسافری بود که برنامه‌های سفر خود را به تعویق انداختند یا به کلی منصرف شدند. بر اساس گزارشات، بسته شدن حریم هوایی در پی حملات متقابل، بالغ بر ۴ میلیون مسافر را در نقاط مختلف جهان سرگردان کرد و رکورد بی‌سابقه‌ای در لغو پروازها و رزروهای هتلی بر جای نهاد. برای نمونه، تنها در یک هفته، بیش از ۸۰ هزار رزرو اقامتگاه کوتاه مدت در دبی لغو شد که خود گویای عمق هراس سرمایه‌گذاران و مسافران از تداوم ناامنی است.

شورای جهانی سفر و گردشگری با تحلیل داده‌های مربوط به پیش‌بینی‌های پیش از جنگ خود که درآمد گردشگری خاورمیانه را برای سال ۲۰۲۶ بالغ بر ۲۰۷ میلیارد دلار برآورد کرده بود، اعلام کرد که این درگیری به طور میانگین روزانه ۶۰۰ میلیون دلار از هزینه‌های گردشگران بین‌المللی در منطقه کاسته است. این رقم نجومی، صرفاً یک عدد ریاضی نیست، بلکه نشانه‌ای از فروپاشی اعتماد و خروج سرمایه‌های سرگردان از بازارهای نوظهور گردشگری است.

بنا به اعلام این شورا، تداوم این روند نزولی طی یک دوره سه ماهه، می‌تواند بین ۵۰ تا ۶۵ میلیارد دلار از گردش مالی بخش مسافرت را از چرخه اقتصاد کشورهای مذکور خارج کند؛ رقمی که معادل نیمی از تولید ناخالص داخلی برخی از این کشورها در بخش خدمات است. این خسارت، استراتژی‌های کلان توسعه مبتنی بر گردشگری را با چالشی بی‌سابقه مواجه ساخته و نشان می‌دهد که حتی مقاصدی که مستقیماً در معرض آتش جنگ قرار نداشتند، چه بسا به دلیل وابستگی شدید به تصویر بین المللی خود از امنیت و آرامش، بیشترین آسیب را متحمل شده اند.

اما سایه شوم ناامنی تنها بر فراز آسمان خلیج فارس سایه نیفکند؛ ترکیه نیز به عنوان یکی از پنج مقصد برتر گردشگری جهان، به شدت از این تنش‌‌های منطقه‌ای لطمه دید. موقعیت همسایگی ترکیه با ایران و عراق، توأم با هشدار‌های مکرر وزارت خارجه کشورهای اروپایی و آمریکا به اتباع خود مبنی بر اجتناب از سفر به مناطق شرقی و جنوب شرقی این کشور، موجب ریزش شدید گردشگران خارجی شد. هرچند که مقامات گردشگری ترکیه بر امنیت استانبول و آنتالیا تأکید می‌کنند، اما توصیه‌های رسمی دولت انگلستان مبنی بر خودداری از سفر به کشورهای خلیج فارس و همچنین هشدارهای مشابه از سوی استرالیا و کانادا، حس کلی ناامنی را در اذهان گردشگران اروپایی نهادینه ساخت. از سوی دیگر، انهدام بخشی از زیرساخت‌های هوایی و اطلاعیه‌های مربوط به بسته شدن مرزهای زمینی ترکیه و ایران، به ویژه در استان هاتای و حومه آن، هرگونه سفر جاده‌ای و حتی پروازهای ترانزیتی را با ریسک‌های جدی مواجه کرد. این وضعیت، منجر به تغییر الگوی سفر گردشگران اروپایی شد و آنان به جای گزینه‌های شرق مدیترانه، مقاصدی مانند اسپانیا، پرتغال و مراکش را برای تعطیلات تابستانی خود برگزیدند که از امنیت و ثبات سیاسی بیشتری برخوردارند. این پدیده که «اثر جانشینی» نام دارد، نشان می‌دهد که گردشگری منطقه ای در غرب آسیا نه تنها با کاهش مطلق تقاضا، بلکه با تغییر مسیر جریان سرمایه و مسافر به سمت رقبای مدیترانه ای خود مواجه شده است.

شرایط بحرانی ایجاد شده، چشم‌انداز بهبود سریع صنعت گردشگری منطقه را تحت‌الشعاع قرار داده است. هرچند شورای جهانی سفر و گردشگری با استناد به تجارب تاریخی، تأکید دارد که صنعت گردشگری از انعطاف‌پذیری بالایی برخوردار است و در صورت هماهنگی میان بخش دولتی و خصوصی، بهبودی در عرض دو ماه ممکن خواهد بود، اما این خوش‌بینی مشروط به عواملی نظیر برقراری آتش بس پایدار، بازگشت اعتماد روانی به بازار و لغو هشدارهای مسافرتی است. با این حال، با توجه به وسعت تخریب‌های زیرساختی، افزایش هزینه‌های بیمه و سوخت، و تغییر ذائقه بلندمدت گردشگران که اکنون به دنبال مقاصدی با ریسک ژئوپلیتیکی پایین‌تر هستند، به نظر می‌رسد که بهبودی کامل به زمانی فراتر از یک فصل نیاز داشته باشد. خوش‌بینی تاریخی در مورد بازگشت سریع گردشگران پس از بحران‌های امنیتی، در این شرایط خاص و با توجه به تداوم تهدیدات موشکی و پهپادی، با چالش جدی روبروست.

در نتیجه، آنچه در ماه‌های اخیر در صنعت گردشگری خاورمیانه رخ داد، بیش از یک شوک گذرا، نمادی از آسیب‌پذیری اقتصادهای تک محصولی در برابر گرداب‌های ژئوپلیتیکی بود. این واقعه به جهانیان نشان داد که بنا کردن اقتصاد بر پایه برج‌های لوکس و هتل‌های مجلل، بدون تضمین ثبات سیاسی پایدار، همچون ساختن قصری بر روی شن‌های روان است.

کشورهای حاشیه خلیج فارس و ترکیه اکنون در برزخی میان واقعیت تلخ خسارات روزانه و امید به آینده‌ای روشن‌تر گرفتار آمده‌اند. تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری مجدد در این بخش یا انتظار برای فروکش کردن غبار جنگ، نیازمند درکی عمیق از ماهیت تغییریافته تقاضای جهانی و بازتعریف مفهوم «امنیت» در ذهن مسافران بین‌المللی است. مقصدهایی که بتوانند با شفافیت، بهبود سریع زیرساخت‌ها و ارائه تضمین‌های کارآمد، تصویر آسیب‌دیده خود را ترمیم کنند، شانس بیشتری برای خروج از این بحران خواهند داشت؛ اما تا آن زمان، ۶۰۰ میلیون دلار خسارت روزانه، هشداری است بر سنگینی بهایی که سیاست‌های تنش‌زا بر دوش اقتصاد گردشگری منطقه می‌گذارد.

روزنامه صبح ساحل